gramatyka · przypadki · A1 · 7 min czytania ·

Odmiana rodzajników — der, des, dem, den w jednej tabeli

Odmiana rodzajników niemieckich w tabeli: der, die, das, ein, kein we wszystkich czterech przypadkach, z przykładami, typowymi błędami i ćwiczeniem.

W skrócie: Niemiecki rodzajnik zmienia się w zależności od przypadku. Rodzajnik określony ma tylko sześć form: der, die, das, des, dem, den — a w bierniku zmienia się wyłącznie rodzaj męski (der → den). Nieokreślony ein i przeczenie kein odmieniają się według tego samego wzoru.

Po polsku odmieniamy rzeczownik: stół, stołu, stołowi, stół. Po niemiecku rzeczownik zwykle zostaje taki sam, a przypadek widać głównie po rodzajniku. Dlatego bez tej jednej tabeli trudno zbudować poprawne zdanie — nawet najprostsze, w rodzaju „Daję dziecku jabłko”.

Ten tekst nie mówi, jak rozpoznać rodzaj rzeczownika — o tym jest osobny artykuł o tym, jak rozpoznać rodzaj rzeczownika. Tutaj zakładamy, że rodzaj już znasz, i pokazujemy, co się z nim dzieje w zdaniu.

Cztery przypadki w pigułce

Niemiecki ma cztery przypadki. Każdy odpowiada na inne pytanie i każdy ma swój odpowiednik w polskim:

PrzypadekPytaniePolski odpowiednikDo czego służy
Nominativwer? was?mianownik (kto? co?)podmiot zdania
Genitivwessen?dopełniacz (czyj?)przynależność
Dativwem?celownik (komu?)odbiorca, po wielu przyimkach
Akkusativwen? was?biernik (kogo? co?)dopełnienie bliższe

W niemieckich podręcznikach kolejność to zwykle Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv — od najczęstszego do najrzadszego. W tabelach poniżej trzymamy się porządku szkolnego N–G–D–A, bo łatwiej go porównać z polskim.

Rodzajnik określony: der, die, das

To jest tabela, którą warto umieć na pamięć:

Przypadekmęskiżeńskinijakiliczba mnoga
Nominativder Manndie Fraudas Kinddie Kinder
Genitivdes Mannesder Fraudes Kindesder Kinder
Dativdem Mannder Fraudem Kindden Kindern
Akkusativden Manndie Fraudas Kinddie Kinder

Zwróć uwagę na kilka rzeczy, które upraszczają naukę:

Przykłady w zdaniach:

Rodzajnik nieokreślony: ein, eine, ein

Rodzajnik nieokreślony nie ma liczby mnogiej — „jakieś dzieci” to po prostu Kinder, bez rodzajnika.

Przypadekmęskiżeńskinijaki
Nominativein Manneine Frauein Kind
Genitiveines Manneseiner Fraueines Kindes
Dativeinem Manneiner Fraueinem Kind
Akkusativeinen Manneine Frauein Kind

Jeśli porównasz końcówki z tabelą rodzajnika określonego, zobaczysz ten sam wzór: dem → einem, den → einen, der → einer, des → eines. Jedyna różnica: w Nominativie męskim i nijakim oraz w Akkusativie nijakim ein nie ma żadnej końcówki.

Przeczenie kein — ten sam wzór plus liczba mnoga

Słowo kein („żaden”, „nie ma”) odmienia się dokładnie jak ein, ale ma też liczbę mnogą. Szczegóły, kiedy używać kein, a kiedy nicht, opisuje tekst nicht czy kein.

Przypadekmęskiżeńskinijakiliczba mnoga
Nominativkein Mannkeine Fraukein Kindkeine Kinder
Genitivkeines Manneskeiner Fraukeines Kindeskeiner Kinder
Dativkeinem Mannkeiner Fraukeinem Kindkeinen Kindern
Akkusativkeinen Mannkeine Fraukein Kindkeine Kinder

Ten sam wzór mają zaimki dzierżawcze: mein, dein, sein, ihr, unser, euer, ihr — meinem Bruder, meinen Sohn, meiner Mutter. Więcej w tekście o zaimkach dzierżawczych.

Jak to zapamiętać bez wkuwania tabel

Tabela z 16 polami wygląda groźnie, ale w praktyce wystarczy zapamiętać kilka par:

  1. Akkusativ zmienia tylko rodzaj męski: der → den, ein → einen, kein → keinen. Reszta jak w Nominativie.
  2. Dativ ma litery -m, -r, -n: dem (męski i nijaki), der (żeński), den + -n (mnoga). To właśnie zdanie „dem, der, dem, den” warto powtarzać na głos.
  3. Genitiv ma -s i -r: des … -s (męski i nijaki), der (żeński i mnoga).

W mowie potocznej Genitiv często zastępuje się konstrukcją z von i Dativem: das Auto von dem Mann, zwykle ściągnięte do vom Mann. Formy dopełniacza i tak trzeba rozpoznawać w tekstach i pismach urzędowych — o tym więcej w artykule o Genitivie.

Najwięcej zyskasz, ucząc się rzeczowników razem z rodzajnikiem i od razu w jednym zdaniu w Akkusativie i Dativie, np. der Tisch — ich kaufe einen Tisch — auf dem Tisch. Taki zestaw dobrze sprawdza się na fiszkach.

Kiedy który przypadek

Sam rodzajnik to połowa pracy — trzeba jeszcze wiedzieć, którego przypadku wymaga zdanie. Najważniejsze źródła:

Co decydujePrzypadekPrzykład
podmiotNominativDer Chef ist nett. — Szef jest miły.
dopełnienie bliższeAkkusativIch brauche einen Termin. — Potrzebuję terminu.
odbiorcaDativIch schreibe der Firma. — Piszę do firmy.
przyimki mit, bei, von, zu, aus, nach, seitDativIch fahre mit dem Bus. — Jadę autobusem.
przyimki für, ohne, gegen, durch, umAkkusativDas ist für den Chef. — To dla szefa.
przynależnośćGenitivDas ist die Tasche der Kollegin. — To torba koleżanki.

Przyimki z Dativem omawia osobny tekst o przyimkach z celownikiem, a czasowniki, które wymagają konkretnego przypadku — artykuł Akkusativ czy Dativ.

Typowe błędy Polaków

  1. Ich habe ein Bruder → Ich habe einen Bruder. Po haben stoi Akkusativ, a rodzaj męski musi dostać -en. To najczęstszy błąd na poziomie A1.
  2. mit die Kinder → mit den Kindern. Po mit zawsze Dativ, a w liczbie mnogiej podwójne -n: rodzajnik den i końcówka rzeczownika.
  3. Ich gebe die Frau das Buch → Ich gebe der Frau das Buch. Odbiorca stoi w Dativie, a żeński Dativ to der, nie die. Polskie „kobiecie” podpowiada przypadek, ale nie formę.
  4. das Auto des Mann → das Auto des Mannes. W Genitivie męskim i nijakim nie wystarczy des — rzeczownik też dostaje końcówkę.
  5. Ich sehe den Kind → Ich sehe das Kind. Akkusativ zmienia tylko rodzaj męski. Nijaki zostaje das.

Mini-ćwiczenie

Uzupełnij rodzajnik w odpowiedniej formie.

  1. Ich kaufe ___ Tisch. (ein, der Tisch)
  2. Wir fahren mit ___ Zug. (der Zug)
  3. Das ist das Zimmer ___ Tochter. (die Tochter)
  4. Ich habe ___ Auto. (kein, das Auto)
  5. Sie hilft ___ Kindern. (die Kinder)
  6. ___ Chef ist heute nicht da. (der Chef)
  7. Er schreibt ___ Kollegin eine Nachricht. (eine Kollegin)

Odpowiedzi

  1. Ich kaufe einen Tisch.
  2. Wir fahren mit dem Zug.
  3. Das ist das Zimmer der Tochter.
  4. Ich habe kein Auto.
  5. Sie hilft den Kindern.
  6. Der Chef ist heute nicht da.
  7. Er schreibt einer Kollegin eine Nachricht.

Pytania i odpowiedzi

Jak odmienia się rodzajnik der w niemieckim?

Rodzajnik męski der ma formy: der (Nominativ), des (Genitiv), dem (Dativ) i den (Akkusativ). Rzeczownik w Genitivie dostaje dodatkowo końcówkę -s lub -es.

Kiedy używa się den, a kiedy dem?

Den to Akkusativ rodzaju męskiego albo Dativ liczby mnogiej. Dem to Dativ rodzaju męskiego i nijakiego, np. po przyimkach mit, bei, zu.

Czy ein ma liczbę mnogą?

Nie. Rodzajnik nieokreślony nie ma liczby mnogiej, rzeczownik stoi wtedy bez rodzajnika. Liczbę mnogą ma natomiast przeczenie kein: keine Kinder.

Który przypadek jest najważniejszy na początku nauki?

Najpierw Nominativ i Akkusativ, bo pojawiają się w niemal każdym zdaniu. Zaraz po nich Dativ, potrzebny po wielu częstych przyimkach. Genitiv wystarczy na początku rozpoznawać.

Przeczytaj też

AA
Tekst: Andrzej Andelbrat — autor kursu „Zostaje w głowie". Mieszkam w Niemczech i uczę niemieckiego tak, jak sam chciałbym się go uczyć: od zdań, których naprawdę się używa.