W skrócie: Niemiecki rodzajnik zmienia się w zależności od przypadku. Rodzajnik określony ma tylko sześć form: der, die, das, des, dem, den — a w bierniku zmienia się wyłącznie rodzaj męski (der → den). Nieokreślony ein i przeczenie kein odmieniają się według tego samego wzoru.
Po polsku odmieniamy rzeczownik: stół, stołu, stołowi, stół. Po niemiecku rzeczownik zwykle zostaje taki sam, a przypadek widać głównie po rodzajniku. Dlatego bez tej jednej tabeli trudno zbudować poprawne zdanie — nawet najprostsze, w rodzaju „Daję dziecku jabłko”.
Ten tekst nie mówi, jak rozpoznać rodzaj rzeczownika — o tym jest osobny artykuł o tym, jak rozpoznać rodzaj rzeczownika. Tutaj zakładamy, że rodzaj już znasz, i pokazujemy, co się z nim dzieje w zdaniu.
Cztery przypadki w pigułce
Niemiecki ma cztery przypadki. Każdy odpowiada na inne pytanie i każdy ma swój odpowiednik w polskim:
| Przypadek | Pytanie | Polski odpowiednik | Do czego służy |
|---|---|---|---|
| Nominativ | wer? was? | mianownik (kto? co?) | podmiot zdania |
| Genitiv | wessen? | dopełniacz (czyj?) | przynależność |
| Dativ | wem? | celownik (komu?) | odbiorca, po wielu przyimkach |
| Akkusativ | wen? was? | biernik (kogo? co?) | dopełnienie bliższe |
W niemieckich podręcznikach kolejność to zwykle Nominativ, Akkusativ, Dativ, Genitiv — od najczęstszego do najrzadszego. W tabelach poniżej trzymamy się porządku szkolnego N–G–D–A, bo łatwiej go porównać z polskim.
Rodzajnik określony: der, die, das
To jest tabela, którą warto umieć na pamięć:
| Przypadek | męski | żeński | nijaki | liczba mnoga |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der Mann | die Frau | das Kind | die Kinder |
| Genitiv | des Mannes | der Frau | des Kindes | der Kinder |
| Dativ | dem Mann | der Frau | dem Kind | den Kindern |
| Akkusativ | den Mann | die Frau | das Kind | die Kinder |
Zwróć uwagę na kilka rzeczy, które upraszczają naukę:
- Rodzaj żeński i liczba mnoga w Akkusativie wyglądają tak samo jak w Nominativie (die).
- Rodzaj nijaki w Akkusativie też się nie zmienia (das).
- Jedyna zmiana w bierniku to rodzaj męski: der → den.
- W Dativie męski i nijaki mają tę samą formę: dem.
- W Genitivie męski i nijaki dostają des, a sam rzeczownik końcówkę -s albo -es (des Mannes, des Autos).
- W Dativie liczby mnogiej rzeczownik dostaje -n, jeśli jeszcze się na nie nie kończy: den Kindern, ale den Frauen. Wyjątek: liczba mnoga na -s (den Autos).
Przykłady w zdaniach:
- Der Mann arbeitet. — Mężczyzna pracuje.
- Ich sehe den Mann. — Widzę mężczyznę.
- Ich helfe dem Mann. — Pomagam mężczyźnie.
- Das ist das Auto des Mannes. — To jest samochód tego mężczyzny.
Rodzajnik nieokreślony: ein, eine, ein
Rodzajnik nieokreślony nie ma liczby mnogiej — „jakieś dzieci” to po prostu Kinder, bez rodzajnika.
| Przypadek | męski | żeński | nijaki |
|---|---|---|---|
| Nominativ | ein Mann | eine Frau | ein Kind |
| Genitiv | eines Mannes | einer Frau | eines Kindes |
| Dativ | einem Mann | einer Frau | einem Kind |
| Akkusativ | einen Mann | eine Frau | ein Kind |
Jeśli porównasz końcówki z tabelą rodzajnika określonego, zobaczysz ten sam wzór: dem → einem, den → einen, der → einer, des → eines. Jedyna różnica: w Nominativie męskim i nijakim oraz w Akkusativie nijakim ein nie ma żadnej końcówki.
- Ich habe einen Bruder. — Mam brata.
- Sie wohnt bei einer Freundin. — Mieszka u koleżanki.
- Er gibt einem Kollegen den Schlüssel. — Daje koledze klucz.
Przeczenie kein — ten sam wzór plus liczba mnoga
Słowo kein („żaden”, „nie ma”) odmienia się dokładnie jak ein, ale ma też liczbę mnogą. Szczegóły, kiedy używać kein, a kiedy nicht, opisuje tekst nicht czy kein.
| Przypadek | męski | żeński | nijaki | liczba mnoga |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | kein Mann | keine Frau | kein Kind | keine Kinder |
| Genitiv | keines Mannes | keiner Frau | keines Kindes | keiner Kinder |
| Dativ | keinem Mann | keiner Frau | keinem Kind | keinen Kindern |
| Akkusativ | keinen Mann | keine Frau | kein Kind | keine Kinder |
Ten sam wzór mają zaimki dzierżawcze: mein, dein, sein, ihr, unser, euer, ihr — meinem Bruder, meinen Sohn, meiner Mutter. Więcej w tekście o zaimkach dzierżawczych.
- Ich habe keinen Führerschein. — Nie mam prawa jazdy.
- Wir haben keine Zeit. — Nie mamy czasu.
- Mit keinem Wort. — Ani słowem.
Jak to zapamiętać bez wkuwania tabel
Tabela z 16 polami wygląda groźnie, ale w praktyce wystarczy zapamiętać kilka par:
- Akkusativ zmienia tylko rodzaj męski: der → den, ein → einen, kein → keinen. Reszta jak w Nominativie.
- Dativ ma litery -m, -r, -n: dem (męski i nijaki), der (żeński), den + -n (mnoga). To właśnie zdanie „dem, der, dem, den” warto powtarzać na głos.
- Genitiv ma -s i -r: des … -s (męski i nijaki), der (żeński i mnoga).
W mowie potocznej Genitiv często zastępuje się konstrukcją z von i Dativem: das Auto von dem Mann, zwykle ściągnięte do vom Mann. Formy dopełniacza i tak trzeba rozpoznawać w tekstach i pismach urzędowych — o tym więcej w artykule o Genitivie.
Najwięcej zyskasz, ucząc się rzeczowników razem z rodzajnikiem i od razu w jednym zdaniu w Akkusativie i Dativie, np. der Tisch — ich kaufe einen Tisch — auf dem Tisch. Taki zestaw dobrze sprawdza się na fiszkach.
Kiedy który przypadek
Sam rodzajnik to połowa pracy — trzeba jeszcze wiedzieć, którego przypadku wymaga zdanie. Najważniejsze źródła:
| Co decyduje | Przypadek | Przykład |
|---|---|---|
| podmiot | Nominativ | Der Chef ist nett. — Szef jest miły. |
| dopełnienie bliższe | Akkusativ | Ich brauche einen Termin. — Potrzebuję terminu. |
| odbiorca | Dativ | Ich schreibe der Firma. — Piszę do firmy. |
| przyimki mit, bei, von, zu, aus, nach, seit | Dativ | Ich fahre mit dem Bus. — Jadę autobusem. |
| przyimki für, ohne, gegen, durch, um | Akkusativ | Das ist für den Chef. — To dla szefa. |
| przynależność | Genitiv | Das ist die Tasche der Kollegin. — To torba koleżanki. |
Przyimki z Dativem omawia osobny tekst o przyimkach z celownikiem, a czasowniki, które wymagają konkretnego przypadku — artykuł Akkusativ czy Dativ.
Typowe błędy Polaków
- Ich habe ein Bruder → Ich habe einen Bruder. Po haben stoi Akkusativ, a rodzaj męski musi dostać -en. To najczęstszy błąd na poziomie A1.
- mit die Kinder → mit den Kindern. Po mit zawsze Dativ, a w liczbie mnogiej podwójne -n: rodzajnik den i końcówka rzeczownika.
- Ich gebe die Frau das Buch → Ich gebe der Frau das Buch. Odbiorca stoi w Dativie, a żeński Dativ to der, nie die. Polskie „kobiecie” podpowiada przypadek, ale nie formę.
- das Auto des Mann → das Auto des Mannes. W Genitivie męskim i nijakim nie wystarczy des — rzeczownik też dostaje końcówkę.
- Ich sehe den Kind → Ich sehe das Kind. Akkusativ zmienia tylko rodzaj męski. Nijaki zostaje das.
Mini-ćwiczenie
Uzupełnij rodzajnik w odpowiedniej formie.
- Ich kaufe ___ Tisch. (ein, der Tisch)
- Wir fahren mit ___ Zug. (der Zug)
- Das ist das Zimmer ___ Tochter. (die Tochter)
- Ich habe ___ Auto. (kein, das Auto)
- Sie hilft ___ Kindern. (die Kinder)
- ___ Chef ist heute nicht da. (der Chef)
- Er schreibt ___ Kollegin eine Nachricht. (eine Kollegin)
Odpowiedzi
- Ich kaufe einen Tisch.
- Wir fahren mit dem Zug.
- Das ist das Zimmer der Tochter.
- Ich habe kein Auto.
- Sie hilft den Kindern.
- Der Chef ist heute nicht da.
- Er schreibt einer Kollegin eine Nachricht.
Pytania i odpowiedzi
Jak odmienia się rodzajnik der w niemieckim?
Rodzajnik męski der ma formy: der (Nominativ), des (Genitiv), dem (Dativ) i den (Akkusativ). Rzeczownik w Genitivie dostaje dodatkowo końcówkę -s lub -es.
Kiedy używa się den, a kiedy dem?
Den to Akkusativ rodzaju męskiego albo Dativ liczby mnogiej. Dem to Dativ rodzaju męskiego i nijakiego, np. po przyimkach mit, bei, zu.
Czy ein ma liczbę mnogą?
Nie. Rodzajnik nieokreślony nie ma liczby mnogiej, rzeczownik stoi wtedy bez rodzajnika. Liczbę mnogą ma natomiast przeczenie kein: keine Kinder.
Który przypadek jest najważniejszy na początku nauki?
Najpierw Nominativ i Akkusativ, bo pojawiają się w niemal każdym zdaniu. Zaraz po nich Dativ, potrzebny po wielu częstych przyimkach. Genitiv wystarczy na początku rozpoznawać.