Pytanie „jaki przypadek po tym przyimku" pojawia się przy każdym niemieckim zdaniu z miejscem, czasem albo towarzystwem. Przy części przyimków odpowiedź zależy od kontekstu — to te z pytaniem wo? i wohin?, opisane osobno. Ale jest grupa, przy której nie ma nad czym myśleć: zawsze celownik, bez wyjątku, w każdym znaczeniu.
Tych przyimków jest siedem i są to jednocześnie jedne z najczęstszych słów w niemieckim. Opanowanie ich to kilkanaście minut, a potem prawidłowe formy wychodzą automatycznie w setkach zdań.
Siedem, które trzeba znać na pamięć
| Przyimek | Podstawowe znaczenie |
|---|---|
| mit | z (kimś, czymś) |
| nach | do, po, według |
| aus | z (wnętrza), z (pochodzenie) |
| zu | do (osoby, instytucji) |
| von | od, z, o |
| bei | u, przy, podczas |
| seit | od (kiedy) |
Najpopularniejsza rymowanka niemieckich szkół brzmi:
mit, nach, aus, zu, von, bei, seit — immer mit dem Dativ, Leute!
Po polsku łatwiej wbić sobie w głowę samą sekwencję: mit-nach-aus, zu-von-bei-seit. Trzy plus cztery, rytmicznie. Powtórz ją głośno pięć razy — działa lepiej niż tabela.
Do tej siódemki dochodzą jeszcze außer (oprócz), gegenüber (naprzeciwko) i ab (od — o czasie). Są rzadsze i można je dołożyć później.
Jak wyglądają formy celownika
Zanim przejdziemy do znaczeń — trzeba wiedzieć, co się dzieje z rodzajnikiem:
| męski | żeński | nijaki | mnoga | |
|---|---|---|---|---|
| określony | dem | der | dem | den + -n |
| nieokreślony | einem | einer | einem | — |
| dzierżawczy | meinem | meiner | meinem | meinen + -n |
mit dem Auto — samochodem mit der Bahn — pociągiem mit den Kindern — z dziećmi
Ta końcówka -n w liczbie mnogiej jest obowiązkowa i łatwo o niej zapomnieć. Dochodzi wszędzie tam, gdzie liczba mnoga jeszcze się na -n nie kończy: die Kinder → den Kindern, die Freunde → den Freunden, ale die Frauen → den Frauen (już jest).
Zaimki osobowe w celowniku to mir, dir, ihm, ihr, ihm, uns, euch, ihnen — całość w tekście o zaimkach osobowych.
Ściągnięcia, których używa się zawsze
Cztery z tych przyimków zlewają się z rodzajnikiem i w mowie nie używa się form pełnych. Nie jest to skrót potoczny — to norma także w piśmie.
| Pełna forma | Ściągnięcie | Przykład |
|---|---|---|
| zu dem | zum | Ich gehe zum Arzt. — Idę do lekarza. |
| zu der | zur | Ich fahre zur Arbeit. — Jadę do pracy. |
| bei dem | beim | Ich bin beim Friseur. — Jestem u fryzjera. |
| von dem | vom | Ich komme vom Bahnhof. — Wracam z dworca. |
Formy niezłożone (zu dem Arzt) brzmią sztucznie i pojawiają się tylko wtedy, gdy rodzajnik jest silnie akcentowany: Nicht zu irgendeinem Arzt, sondern zu dem Arzt, den du mir empfohlen hast.
Co każdy z nich właściwie znaczy
mit
Towarzystwo: Ich fahre mit meiner Frau. — Jadę z żoną. Narzędzie i środek transportu: Ich schreibe mit dem Kuli. — Piszę długopisem. Ich fahre mit dem Bus. — Jadę autobusem. Wiek: Mit 18 habe ich angefangen zu arbeiten. — W wieku 18 lat zacząłem pracować.
Uwaga: środek transportu po polsku idzie bez przyimka („jadę autobusem"), po niemiecku zawsze z mit. Wyjątek to chodzenie pieszo — zu Fuß.
nach
Kierunek do miejscowości i krajów bez rodzajnika: Ich fliege nach Berlin. — Lecę do Berlina. Wir fahren nach Polen. — Jedziemy do Polski. Po czymś (czas): Nach der Arbeit gehe ich einkaufen. — Po pracy idę na zakupy. Według: Nach meiner Meinung ist das falsch. — Moim zdaniem to jest błędne.
aus
Z wnętrza na zewnątrz: Er kommt aus dem Haus. — Wychodzi z domu. Pochodzenie: Ich komme aus Polen. — Pochodzę z Polski. Materiał: Der Tisch ist aus Holz. — Stół jest z drewna.
zu
Kierunek do osoby albo instytucji: Ich gehe zum Zahnarzt. — Idę do dentysty. Cel czynności: Was gibt es zum Essen? — Co jest do jedzenia? Okazje: Zum Geburtstag wünsche ich dir alles Gute. — Życzę ci wszystkiego dobrego z okazji urodzin.
von
Punkt wyjścia: Ich komme von der Arbeit. — Wracam z pracy. Autorstwo i przynależność: ein Buch von Kafka — książka Kafki. das Auto von meinem Bruder — samochód mojego brata (potoczny zamiennik dopełniacza). Temat — razem z czasownikami: Er erzählt von seiner Reise. — Opowiada o swojej podróży.
bei
U kogoś, w czyimś miejscu: Ich wohne bei meinen Eltern. — Mieszkam u rodziców. Miejsce pracy: Ich arbeite bei Siemens. — Pracuję w Siemensie. Podczas czegoś: Beim Essen spricht man nicht. — Podczas jedzenia się nie rozmawia.
seit
Od kiedy trwa coś, co wciąż trwa: Ich wohne seit drei Jahren in Deutschland. — Mieszkam w Niemczech od trzech lat.
Kluczowa różnica wobec polskiego: po seit niemiecki stawia czas teraźniejszy, nie przeszły. Ich lerne seit einem Jahr Deutsch — dosłownie „uczę się od roku", i to jest poprawne. Ich habe seit einem Jahr gelernt znaczyłoby coś innego.
Para pierwsza: nach czy zu
To najczęstsza pomyłka na A1, bo po polsku oba to „do".
| Używasz | Kiedy | Przykład |
|---|---|---|
| nach | miasta i kraje bez rodzajnika | nach Hamburg, nach Italien, nach Deutschland |
| zu | osoby, instytucje, konkretne punkty | zum Arzt, zur Schule, zum Bahnhof |
| in (+ Akkusativ) | kraje z rodzajnikiem, wejście do wnętrza | in die Türkei, in die Schweiz, in die Stadt |
Dwa utarte zwroty, które łamią logikę i trzeba je znać w całości:
Ich gehe nach Hause. — Idę do domu (ruch). Ich bin zu Hause. — Jestem w domu (stan).
Praktyczny test: jeśli po polsku mówisz „do" i chodzi o nazwę własną miejsca na mapie — nach. Jeśli chodzi o kogoś albo o budynek/instytucję — zu.
Para druga: bei czy mit
Oba bywają tłumaczone jako „z" albo „u" i stąd zamieszanie.
| bei | mit | |
|---|---|---|
| sens | u kogoś, przy czymś, podczas | razem z kimś, za pomocą czegoś |
| Ich wohne bei Anna. | mieszkam u Anny (w jej mieszkaniu) | — |
| Ich wohne mit Anna. | — | mieszkam z Anną (razem, wspólnie) |
| Ich arbeite bei BMW. | pracuję w BMW (pracodawca) | — |
| Ich arbeite mit Thomas. | — | pracuję z Thomasem (współpraca) |
Skrót: bei = czyjeś miejsce, mit = wspólna czynność.
Do tego bei ma odrębne znaczenie czasowe „podczas", w którym mit nigdy nie wystąpi: beim Arbeiten — podczas pracy, bei Regen — przy deszczu, beim Frühstück — przy śniadaniu.
Gotowe zdania do powtórzenia
Te siedem przyimków najlepiej wchodzi w całych zdaniach, nie w tabelce. Warto je powtórzyć głośno:
Ich komme aus Polen und wohne seit zwei Jahren in Deutschland. — Pochodzę z Polski i mieszkam w Niemczech od dwóch lat. Ich fahre mit dem Zug nach München. — Jadę pociągiem do Monachium. Nach der Arbeit gehe ich zum Supermarkt. — Po pracy idę do supermarketu. Ich arbeite bei einer Firma in der Nähe. — Pracuję w firmie w pobliżu. Das ist ein Geschenk von meiner Familie. — To prezent od mojej rodziny. Kann ich mit Ihnen sprechen? — Czy mogę z panem/panią porozmawiać? Ich muss zum Arzt, ich komme vom Bahnhof direkt dorthin. — Muszę do lekarza, jadę tam prosto z dworca.
Ile z tego trzeba na jakim poziomie
| Poziom | Co musi działać |
|---|---|
| A1 | wszystkie siedem z rodzajnikiem określonym, ściągnięcia zum/zur/beim/vom, rozróżnienie nach/zu |
| A2 | końcówka -n w liczbie mnogiej, seit z czasem teraźniejszym, bei w znaczeniu „podczas" |
| B1 | außer, gegenüber, von w czasownikach z przyimkami |
Największy zysk daje nauczenie się rymowanki tak, żeby recytowała się sama, i wbicie czterech ściągnięć. Reszta to kwestia osłuchania — te słowa pojawiają się w co drugim zdaniu.
W kursie „Zostaje w głowie" przyimki z celownikiem wchodzą w lekcji 11 na poziomie A1, a para nach/zu wraca osobno przy temacie orientacji w mieście.
Pytania i odpowiedzi
Które przyimki w niemieckim zawsze łączą się z celownikiem?
Podstawowa siódemka to mit, nach, aus, zu, von, bei i seit. Do tego dochodzą rzadsze außer, gegenüber i ab. Po tych przyimkach rodzajnik zawsze przyjmuje formę celownika, niezależnie od znaczenia zdania i od tego, czy chodzi o ruch, czy o pozostawanie w miejscu.
Jak zapamiętać przyimki z celownikiem?
Najprościej przez rytmiczną sekwencję mit-nach-aus, zu-von-bei-seit, powtarzaną na głos kilka razy. W niemieckich szkołach używa się rymowanki „mit, nach, aus, zu, von, bei, seit — immer mit dem Dativ, Leute". Trzy słowa plus cztery zapamiętuje się łatwiej niż siedem w rzędzie.
Kiedy używa się nach, a kiedy zu?
Nach stosuje się przy nazwach miast i krajów bez rodzajnika: nach Berlin, nach Polen. Zu stosuje się przy osobach, instytucjach i konkretnych budynkach: zum Arzt, zur Schule, zum Bahnhof. Przy krajach z rodzajnikiem używa się in z biernikiem: in die Schweiz.
Co znaczą formy zum, zur, beim i vom?
To ściągnięcia przyimka z rodzajnikiem: zum to zu dem, zur to zu der, beim to bei dem, a vom to von dem. Są normą także w piśmie, nie tylko w mowie. Form pełnych używa się wyjątkowo, gdy rodzajnik jest mocno akcentowany.
Jaka jest różnica między bei a mit?
Bei oznacza przebywanie u kogoś lub przy czymś oraz pracę u danego pracodawcy: ich wohne bei Anna, ich arbeite bei BMW. Mit oznacza wspólnotę działania albo narzędzie: ich wohne mit Anna, ich fahre mit dem Bus. Bei to czyjeś miejsce, mit to wspólna czynność.
Dlaczego po seit używa się czasu teraźniejszego?
Ponieważ seit opisuje czynność, która zaczęła się w przeszłości i nadal trwa, a niemiecki traktuje ją jako aktualną. Mówi się ich wohne seit drei Jahren in Deutschland, dosłownie „mieszkam od trzech lat". Użycie czasu przeszłego zmieniłoby sens na czynność zakończoną.