O niemieckim dopełniaczu mówi się dwie sprzeczne rzeczy: że zanika i że jest niezbędny. Obie są prawdziwe — zależnie od tego, czy mówisz, czy piszesz.
W mowie potocznej dopełniacz w dużej mierze ustąpił konstrukcji z von. W języku pisanym, urzędowym i prasowym trzyma się mocno i jego brak od razu obniża rejestr wypowiedzi. Wniosek praktyczny: trzeba go rozumieć zawsze, a używać wtedy, gdy piszesz.
Jak się go tworzy
| męski | żeński | nijaki | mnoga | |
|---|---|---|---|---|
| rodzajnik | des | der | des | der |
| końcówka rzeczownika | -s / -es | — | -s / -es | — |
| przykład | des Mannes | der Frau | des Kindes | der Kinder |
Dwie rzeczy do zapamiętania:
Rodzaj męski i nijaki dostają końcówkę. -es przy słowach jednosylabowych i zakończonych na -s, -ß, -z, -tz: des Mannes, des Hauses, des Platzes. -s przy dłuższych: des Lehrers, des Computers, des Fensters.
Rodzaj żeński i liczba mnoga nie zmieniają rzeczownika — zmienia się tylko rodzajnik.
Przymiotnik w dopełniaczu ma zawsze -en: des guten Mannes, der guten Frau. To najprostsze pole w całej odmianie przymiotnika, opisanej w osobnym tekście.
Do czego służy
1. Przynależność
das Auto meines Vaters — samochód mojego ojca die Farbe des Hauses — kolor domu der Titel des Films — tytuł filmu
To główne zastosowanie i jednocześnie to, które w mowie najczęściej zastępuje von:
das Auto von meinem Vater — potocznie, całkowicie normalnie w rozmowie
2. Nazwy własne — końcówka bez rodzajnika
Annas Auto, Peters Haus, Deutschlands Hauptstadt
Bez apostrofu — Annas, nie Anna's. Apostrof pojawia się tylko przy imionach zakończonych na -s, -x, -z: Thomas' Auto, Max' Buch.
3. Po niektórych przyimkach
To jest miejsce, w którym dopełniacz jest obowiązkowy także w mowie — przynajmniej w starannej.
| Przyimek | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| wegen | z powodu | wegen des Wetters |
| während | podczas | während der Arbeit |
| trotz | mimo | trotz des Regens |
| statt / anstatt | zamiast | statt des Autos |
| innerhalb | wewnątrz, w ciągu | innerhalb einer Woche |
| außerhalb | poza | außerhalb der Stadt |
| aufgrund | na podstawie | aufgrund der Daten |
| infolge | wskutek | infolge des Unfalls |
Pierwsze cztery są codzienne i warto je znać czynnie. W mowie potocznej często słychać je z celownikiem (wegen dem Wetter) — jest to powszechne, ale w piśmie uchodzi za niepoprawne.
4. Po niektórych czasownikach i przymiotnikach
Grupa rzadka i wyraźnie książkowa, warta rozpoznawania:
sich erinnern des Tages (dziś zwykle: sich erinnern an den Tag) Er ist sich dessen bewusst. — Jest tego świadomy. Das ist der Mühe wert. — To jest warte zachodu.
von zamiast dopełniacza — kiedy jest obowiązkowe
Konstrukcja z von nie zawsze jest tylko potoczną alternatywą. W trzech sytuacjach jest jedynym poprawnym rozwiązaniem:
1. Gdy nie ma rodzajnika ani przymiotnika: der Preis von Butter — nie der Preis Butters die Herstellung von Möbeln
2. Przy nazwach geograficznych bez rodzajnika w liczbie mnogiej i przy rzeczownikach nieokreślonych: die Hauptstadt von Polen — obok poprawnego Polens Hauptstadt
3. Przy zaimkach: ein Freund von mir — nie mein Freunds
Kiedy używać, a kiedy nie
| Sytuacja | Co wybrać |
|---|---|
| rozmowa z kolegą | von — das Auto von meinem Bruder |
| mail do znajomego | von albo dopełniacz, obojętnie |
| mail formalny, pismo do urzędu | dopełniacz |
| tekst na egzamin B2 | dopełniacz — podnosi ocenę |
po wegen, während, trotz w piśmie | dopełniacz |
po wegen w rozmowie | dopełniacz albo celownik, oba się słyszy |
Praktyczna zasada: piszesz — dopełniacz; mówisz — jak wygodnie. Nadużywanie dopełniacza w rozmowie brzmi równie nienaturalnie, co jego brak w piśmie.
Sygnały w tekście
Dopełniacz jest bardzo widoczny i to ułatwia czytanie niemieckich dokumentów. Jeśli w zdaniu widzisz des albo der z rzeczownikiem zakończonym na -s, to niemal na pewno dopełniacz:
Die Prüfung des Antrags erfolgt innerhalb einer Woche nach Eingang der Unterlagen. — Rozpatrzenie wniosku następuje w ciągu tygodnia od wpłynięcia dokumentów.
To zdanie jest typowe dla pism urzędowych: trzy dopełniacze, strona bierna i rzeczowniki odczasownikowe. Wszystkie trzy mechanizmy razem tworzą styl, o którym pisaliśmy przy stronie biernej i rzeczownikach złożonych.
Utarte zwroty z dopełniaczem
Te występują w mowie normalnie i warto je znać w całości:
| Zwrot | Znaczenie |
|---|---|
| eines Tages | pewnego dnia |
| meines Erachtens | moim zdaniem |
| in der Regel | z reguły |
| im Laufe des Jahres | w ciągu roku |
| aufgrund dessen | z tego powodu |
| trotz allem | mimo wszystko |
| um Himmels willen | na litość boską |
Ile z tego trzeba
| Poziom | Co wystarczy |
|---|---|
| A2 | rozpoznać des/der w tekście |
| B1 | używać po wegen, während, trotz; tworzyć przynależność w piśmie |
| B2 | swobodnie w tekstach formalnych |
Na A1 i A2 spokojnie wystarcza von — i tak mówi większość Niemców w rozmowie. Wysiłek warto włożyć dopiero wtedy, gdy zaczynasz pisać maile formalne albo przygotowywać się do egzaminu.
W kursie „Zostaje w głowie" dopełniacz wchodzi w lekcji 23 na poziomie A2, razem z przyimkami wegen i während — a w komplecie, w kontekście stylu pisanego, na poziomie B2.
Pytania i odpowiedzi
Czy dopełniacz w niemieckim jeszcze się stosuje?
Tak, ale głównie w piśmie. W mowie potocznej zastępuje go konstrukcja z von: das Auto von meinem Vater zamiast das Auto meines Vaters. W tekstach formalnych, urzędowych i prasowych dopełniacz jest normą, a jego brak obniża rejestr wypowiedzi.
Jak tworzy się dopełniacz w niemieckim?
Rodzajnik zmienia się na des w rodzaju męskim i nijakim oraz na der w żeńskim i w liczbie mnogiej. Rzeczowniki męskie i nijakie dostają dodatkowo końcówkę -s lub -es: des Mannes, des Hauses, des Lehrers. Rodzaj żeński i liczba mnoga nie zmieniają rzeczownika.
Które przyimki wymagają dopełniacza?
Najczęstsze to wegen, während, trotz, statt, innerhalb, außerhalb, aufgrund i infolge. W mowie potocznej często słychać je z celownikiem, na przykład wegen dem Wetter, ale w piśmie uchodzi to za niepoprawne.
Czy przy nazwiskach stawia się apostrof, jak w angielskim?
Nie. Pisze się Annas Auto, Peters Haus, bez apostrofu. Apostrof pojawia się tylko przy imionach zakończonych na s, x lub z: Thomas' Auto, Max' Buch.
Kiedy trzeba użyć „von" zamiast dopełniacza?
Gdy przy rzeczowniku nie ma rodzajnika ani przymiotnika (der Preis von Butter), przy zaimkach (ein Freund von mir) oraz przy części nazw własnych. W tych przypadkach konstrukcja z von nie jest potoczna, tylko jedyna poprawna.
Od jakiego poziomu trzeba znać dopełniacz?
Do rozpoznawania w tekście od A2, do używania po wegen, während i trotz oraz w piśmie od B1. Na poziomie A1 i A2 w rozmowie w zupełności wystarcza konstrukcja z von — tak mówi też większość Niemców na co dzień.