Zdanie Ich habe nicht Zeit rozumie każdy Niemiec — i każdy Niemiec od razu słyszy, że mówi obcokrajowiec. Poprawnie jest Ich habe keine Zeit. Wybór między nicht a kein to jedna z tych rzeczy, które trzeba ustawić raz, na samym początku, bo wracają w każdym zdaniu przez resztę nauki.
Dobra wiadomość: sama reguła wyboru jest krótka. Zła: prawdziwy problem zaczyna się dopiero przy pytaniu, w którym miejscu zdania postawić nicht.
Reguła w dwóch linijkach
kein przeczy rzeczownikowi, przed którym stoi rodzajnik nieokreślony (ein, eine) albo nie ma żadnego rodzajnika.
nicht przeczy wszystkiemu pozostałemu — czasownikowi, przymiotnikowi, przysłówkowi, całemu zdaniu, a także rzeczownikowi, przy którym stoi rodzajnik określony albo zaimek dzierżawczy.
| Zdanie twierdzące | Przeczenie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Ich habe ein Auto. | Ich habe kein Auto. | rodzajnik nieokreślony |
| Ich habe Zeit. | Ich habe keine Zeit. | brak rodzajnika |
| Ich trinke Kaffee. | Ich trinke keinen Kaffee. | brak rodzajnika |
| Das ist das Auto von Anna. | Das ist nicht das Auto von Anna. | rodzajnik określony |
| Das ist mein Auto. | Das ist nicht mein Auto. | zaimek dzierżawczy |
| Ich arbeite heute. | Ich arbeite heute nicht. | przeczenie czasownika |
| Der Kaffee ist heiß. | Der Kaffee ist nicht heiß. | przeczenie przymiotnika |
Praktyczny test: jeśli w zdaniu twierdzącym mógłbyś wstawić „jakiś", „żaden" — użyj kein.
Odmiana kein
kein odmienia się dokładnie jak ein, z jedną różnicą: istnieje też w liczbie mnogiej, gdzie ein nie istnieje.
| męski | żeński | nijaki | mnoga | |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | kein Mann | keine Frau | kein Kind | keine Kinder |
| Akkusativ | keinen Mann | keine Frau | kein Kind | keine Kinder |
| Dativ | keinem Mann | keiner Frau | keinem Kind | keinen Kindern |
| Genitiv | keines Mannes | keiner Frau | keines Kindes | keiner Kinder |
Ich habe keinen Hund. — Nie mam psa. Ich spreche mit keiner Kollegin darüber. — Z żadną koleżanką o tym nie rozmawiam. Hier sind keine Stühle. — Nie ma tu krzeseł.
Ta sama końcówka, co przy mein, dein, ein — jeśli umiesz jedno, umiesz wszystkie. Odmiana zależy od przypadka, a ten wynika z czasownika; jeśli to nadal jest niepewne, temat jest rozpisany w tekście o rekcji czasownika.
Gdzie postawić nicht — właściwy problem
Tu Polacy mylą się najczęściej, bo po polsku „nie" stoi zawsze bezpośrednio przed czasownikiem, a po niemiecku prawie nigdy tam nie stoi.
Mechanizm jest jeden: nicht stoi bezpośrednio przed tym elementem, któremu przeczy. Jeśli przeczysz całemu zdaniu, nicht wędruje na koniec — ale przed elementy, które są przyspawane do końca zdania (bezokolicznik, Partizip II, przedrostek rozdzielny, przymiotnik po sein).
| Co jest w zdaniu | Gdzie stoi nicht | Przykład |
|---|---|---|
| nic szczególnego | na końcu | Ich verstehe das nicht. — Nie rozumiem tego. |
| Partizip II (Perfekt) | przed nim | Ich habe ihn nicht gesehen. — Nie widziałem go. |
| bezokolicznik (modalny, Futur) | przed nim | Ich kann heute nicht kommen. — Nie mogę dziś przyjść. |
| przedrostek rozdzielny | przed nim | Ich rufe dich nicht an. — Nie zadzwonię do ciebie. |
przymiotnik po sein, werden, bleiben | przed nim | Das Zimmer ist nicht groß. — Pokój nie jest duży. |
| okolicznik miejsca | przed nim | Er wohnt nicht in Berlin. — Nie mieszka w Berlinie. |
| uzupełnienie z przyimkiem | przed nim | Ich warte nicht auf dich. — Nie czekam na ciebie. |
| rzeczownik zrośnięty z czasownikiem | przed nim | Ich fahre nicht Auto. — Nie prowadzę samochodu. |
| okolicznik czasu | po nim | Ich arbeite heute nicht. — Dziś nie pracuję. |
| dopełnienie z rodzajnikiem określonym | po nim | Ich kenne den Mann nicht. — Nie znam tego mężczyzny. |
Dwie linijki z dołu tabeli wyglądają na wyjątki, ale nie są. Okolicznik czasu i zwykłe dopełnienie nie stoją na końcu zdania z konieczności — nicht może więc spokojnie stanąć za nimi, na swoim domyślnym miejscu. Wszystko, co niemiecki szyk przybija do samego końca, wypycha nicht o jedno pole w lewo. To ta sama logika, która rządzi całą budową zdania niemieckiego i czasownikami rozdzielnie złożonymi.
W zdaniu podrzędnym zasada się nie zmienia — nicht stoi przed czasownikiem, który poszedł na koniec:
Ich weiß, dass er heute nicht kommt. — Wiem, że on dziś nie przyjdzie.
Przeczenie częściowe — kiedy nicht idzie na początek
Jeśli przeczysz nie całemu zdaniu, tylko jednemu jego elementowi, nicht stawiasz tuż przed tym elementem, gdziekolwiek on jest. Zwykle po takim zdaniu następuje sprostowanie z sondern.
Ich fahre nicht heute nach Hamburg, sondern morgen. — Jadę do Hamburga nie dziś, tylko jutro. Ich habe nicht dir geschrieben, sondern ihm. — Napisałem nie do ciebie, tylko do niego. Das ist nicht mein Problem. — To nie jest mój problem.
Różnica słyszalna jest też w intonacji: element po nicht dostaje akcent. Przy przeczeniu całego zdania akcent pada na sam czasownik.
Przy rzeczowniku bez rodzajnika przeczenie częściowe robi się przez kein:
Ich trinke kein Bier, sondern Wein. — Piję nie piwo, tylko wino.
doch — odpowiedź, której nie ma po polsku
Gdy pytanie zawiera przeczenie, a twoja odpowiedź jest twierdząca, po niemiecku nie mówi się ja, tylko doch.
| Pytanie | Odpowiedź | Znaczenie |
|---|---|---|
| Kommst du mit? | Ja. / Nein. | Idziesz z nami? — Tak. / Nie. |
| Kommst du nicht mit? | Doch. | Nie idziesz z nami? — Owszem, idę. |
| Kommst du nicht mit? | Nein. | Nie idziesz? — Nie, nie idę. |
| Hast du kein Geld? | Doch, ich habe Geld. | Nie masz pieniędzy? — Mam. |
Ja w odpowiedzi na pytanie przeczące brzmi dla Niemca niejasno — i tak naprawdę nie wiadomo, co znaczy. Samo doch wystarczy za całe zdanie. To słowo ma jeszcze drugie życie jako partykuła modalna, ale tu chodzi wyłącznie o funkcję odpowiedzi.
Inne słowa przeczące i jedna zasada nad nimi
| Słowo | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| nichts | nic | Ich habe nichts gesagt. |
| niemand | nikt | Niemand ist gekommen. |
| nie / niemals | nigdy | Ich war nie in Wien. |
| nirgends / nirgendwo | nigdzie | Ich finde ihn nirgends. |
| noch nicht | jeszcze nie | Er ist noch nicht da. |
| nicht mehr | już nie | Ich rauche nicht mehr. |
| kein … mehr | już żaden / już nie ma | Ich habe kein Geld mehr. |
I zasada, która obowiązuje nad wszystkim: w niemieckim zdaniu jest tylko jedno przeczenie. Polskie „nikt nic nie powiedział" ma trzy, niemieckie Niemand hat etwas gesagt — jedno. Podwójne przeczenie to jeden z najbardziej rzucających się w uszy błędów:
~~Ich habe nichts nicht gesehen.~~ → Ich habe nichts gesehen. — Nic nie widziałem. ~~Ich gehe nie nicht dorthin.~~ → Ich gehe nie dorthin. — Nigdy tam nie chodzę.
Ile z tego potrzeba na którym poziomie
| Poziom | Co musi działać |
|---|---|
| A1 | wybór kein/nicht, odmiana kein w Nominativie i Akkusativie, nicht na końcu zdania |
| A2 | nicht przed Partizip II, bezokolicznikiem i przedrostkiem; doch; nicht mehr, noch nicht |
| B1 | przeczenie częściowe z sondern, nicht w zdaniu podrzędnym, pełna odmiana kein |
Na A1 nie ma sensu uczyć się całej tabeli miejsc nicht na pamięć. Wystarczy odruch: nicht na koniec, chyba że na końcu już coś stoi — wtedy przed to coś. Reszta dochodzi sama, gdy pojawi się Perfekt i czasowniki modalne.
W kursie „Zostaje w głowie" przeczenie wchodzi w lekcji 6 na poziomie A1, a miejsce nicht w zdaniach złożonych wraca na A2 razem z czasem Perfekt.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy używa się kein, a kiedy nicht?
Kein stawia się przed rzeczownikiem, który w zdaniu twierdzącym miał rodzajnik nieokreślony albo nie miał żadnego rodzajnika: Ich habe keine Zeit, Ich trinke keinen Kaffee. Nicht przeczy wszystkiemu pozostałemu — czasownikom, przymiotnikom, przysłówkom, a także rzeczownikom z rodzajnikiem określonym lub zaimkiem dzierżawczym: Das ist nicht mein Auto.
Gdzie w zdaniu stawia się nicht?
Domyślnie na końcu zdania, jeśli przeczy się całej wypowiedzi: Ich verstehe das nicht. Jeśli jednak na końcu stoi już element przyspawany do tego miejsca — imiesłów w Perfekcie, bezokolicznik, przedrostek rozdzielny albo przymiotnik po sein — nicht wchodzi bezpośrednio przed niego: Ich habe ihn nicht gesehen, Ich kann nicht kommen.
Jak odmienia się kein?
Dokładnie tak samo jak rodzajnik nieokreślony ein, z tą różnicą, że kein istnieje również w liczbie mnogiej. W bierniku rodzaju męskiego jest keinen, w celowniku keinem i keiner, w liczbie mnogiej keine, a w celowniku mnogim keinen z końcówką -n przy rzeczowniku.
Co odpowiedzieć na pytanie przeczące po niemiecku?
Jeśli odpowiedź jest twierdząca, mówi się doch, a nie ja. Na pytanie Kommst du nicht mit? odpowiedź doch znaczy „owszem, idę", a nein znaczy „nie, nie idę". Samo ja w odpowiedzi na pytanie z przeczeniem brzmi dla Niemca niejednoznacznie.
Czy w niemieckim może być podwójne przeczenie?
Nie. W jednym zdaniu stoi tylko jedno słowo przeczące. Polskie „nikt nic nie powiedział" po niemiecku brzmi Niemand hat etwas gesagt, a „nic nie widziałem" to Ich habe nichts gesehen — bez dodatkowego nicht.
Jak powiedzieć „nie X, tylko Y" po niemiecku?
Używa się konstrukcji nicht … sondern, przy czym nicht stoi bezpośrednio przed zaprzeczonym elementem: Ich fahre nicht heute nach Hamburg, sondern morgen. Jeśli zaprzeczony jest rzeczownik bez rodzajnika, zamiast nicht wchodzi kein: Ich trinke kein Bier, sondern Wein.