Niemiecka pisownia ma dwie cechy, które od razu widać w każdym tekście: rzeczowniki pisane wielką literą i przecinki rozstawione inaczej niż po polsku. Obie są regularne i obie da się opanować w jeden wieczór — a wpływają na to, jak wygląda twój mail do urzędu albo do szefa.
Wielka litera: podstawowa zasada
Każdy rzeczownik pisze się wielką literą, niezależnie od miejsca w zdaniu.
Der Mann kauft ein Brot und geht nach Hause.
To jedyny język europejski, który utrzymał tę zasadę na taką skalę. Skutek praktyczny jest wygodny: wielka litera pokazuje, gdzie w zdaniu są rzeczowniki, co bardzo ułatwia czytanie długich zdań urzędowych.
Kiedy inna część mowy staje się rzeczownikiem
Tu robi się ciekawie, bo niemiecki pozwala „urzeczownikowić" prawie wszystko — a wtedy wielka litera obowiązuje.
| Co | Sygnał | Przykład |
|---|---|---|
| czasownik | rodzajnik przed bezokolicznikiem | das Lernen macht Spaß — nauka sprawia przyjemność |
| przymiotnik | rodzajnik, etwas, nichts, viel | etwas Neues, nichts Gutes, das Beste |
| zaimek, liczebnik | rodzajnik | das Du anbieten — zaproponować przejście na ty |
| kolory i języki | rodzajnik | das Blau, das Deutsch meiner Kollegin |
Sygnał jest niemal zawsze ten sam: jeśli przed słowem stoi rodzajnik (das, ein, im, zum) albo etwas/nichts/viel, to słowo jest rzeczownikiem i idzie wielką literą.
Porównaj:
- Ich lerne Deutsch. — czasownik, mała litera
- Das Lernen dauert lange. — rzeczownik, wielka
- Beim Lernen höre ich Musik. —
bei dem= rodzajnik, więc wielka
Kiedy mała, choć wygląda inaczej
| Grupa | Zapis | Przykład |
|---|---|---|
| przymiotniki od nazw miast | wielka, zawsze | die Berliner Mauer, ein Hamburger Kaufmann |
| przymiotniki od nazw krajów | mała | die deutsche Sprache, das polnische Essen |
| języki jako dopełnienie | wielka | Ich lerne Deutsch. |
| języki jako przysłówek | mała | Sprichst du deutsch? / też: Deutsch |
pory dnia po am | wielka | am Morgen, am Abend |
| pory dnia jako przysłówek | mała | morgens, abends, heute früh |
| zaimek grzecznościowy | wielka | Sie, Ihnen, Ihr Brief |
| zwykłe „ty" | mała | du, dich, dein |
Ostatnie dwa wiersze mają praktyczne znaczenie w korespondencji. Sie i Ihr w znaczeniu grzecznościowym zawsze wielką literą — mała litera w mailu do klienta wygląda na niedbałość. Formy du, dich, dein pisze się małą (od reformy pisowni wielka litera jest w listach dopuszczalna, ale nieobowiązkowa).
Przecinek: gdzie jest obowiązkowy
Niemiecki przecinek dzieli struktury zdania, a nie oddziela wtrąceń „na wyczucie".
1. Przed zdaniem podrzędnym — zawsze
Ich weiß, dass du recht hast. Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. Ruf mich an, wenn du Zeit hast.
Dotyczy wszystkich spójników podrzędnych i zdań względnych. Reguła jest bezwyjątkowa i to najważniejszy przecinek w niemieckim — jego brak jest błędem, który widać natychmiast. Same konstrukcje opisaliśmy w tekście o zdaniach podrzędnych.
2. Wokół zdania względnego wtrąconego
Der Mann, der dort steht, ist mein Chef.
Przecinki z obu stron — także ten drugi, o którym najczęściej się zapomina.
3. Między równorzędnymi członami wyliczenia
Ich kaufe Brot, Butter und Milch.
Przed und w wyliczeniu przecinka nie ma — tak samo jak po polsku.
4. Po zwrocie grzecznościowym w liście
Sehr geehrte Frau Müller, vielen Dank für Ihre Nachricht.
Po przecinku następne zdanie zaczyna się małą literą. To reguła, która zaskakuje najczęściej i którą warto zapamiętać osobno.
Gdzie przecinka NIE ma
To jest miejsce, w którym polska intuicja podpowiada źle.
| Konstrukcja | Po polsku | Po niemiecku |
|---|---|---|
przed und łączącym zdania | zwykle przecinek | Ich komme und du bleibst. — bez przecinka |
przed oder | zwykle przecinek | Kommst du oder bleibst du? — bez |
przed als/wie w porównaniu | bez przecinka | Er ist größer als ich. — bez |
przed bezokolicznikiem z zu | — | Ich habe vor zu kommen. — zwykle bez |
Przy und i oder łączących dwa pełne zdania przecinek jest opcjonalny — wolno go postawić dla czytelności, ale nie trzeba. Polski wymaga go w takiej sytuacji, więc odruch bywa mylący.
Przy bezokoliczniku z zu przecinek jest obowiązkowy tylko w kilku przypadkach — m.in. po um, ohne, statt, anstatt:
Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten. Er ging weg, ohne etwas zu sagen.
ß czy ss
Reguła jest krótka i całkowicie regularna:
ßpo samogłosce długiej i po dwugłosce: Straße, groß, heißen, weiß, Fußsspo samogłosce krótkiej: Fluss, muss, dass, essen, wissen
Klasyczna para pokazująca zasadę: das Maß (miara, długie „a") kontra die Masse (masa, krótkie).
W Szwajcarii ß nie występuje w ogóle — pisze się tam zawsze ss. Jeśli klawiatura nie ma ß, zapis zastępczy to również ss.
Zasady długości samogłoski opisaliśmy w tekście o wymowie niemieckiej — pisownia jest ich prostą konsekwencją.
Cudzysłów i inne drobiazgi
- Cudzysłów niemiecki: „tekst" — dolny na początku, górny na końcu, tak samo jak w polskim.
- Wykrzyknik po zwrocie w liście to forma dawna; dziś standardem jest przecinek.
- Kropka po liczebniku porządkowym: der 3. September, am 1. Mai — o czym pisaliśmy w tekście o liczbach i datach.
- Przecinek dziesiętny, kropka w tysiącach: 3,50 € i 1.500 €.
Ściąga
- Rzeczownik — zawsze wielką literą.
- Rodzajnik przed słowem = to jest rzeczownik = wielka litera.
Sie,Ihnen,Ihrgrzecznościowe — wielką.- Przymiotnik od miasta — wielką; od kraju — małą.
- Przecinek przed każdym zdaniem podrzędnym i wokół zdania względnego.
- Brak przecinka przed
und,oderi przedalsw porównaniu. - Po zwrocie w liście przecinek, a następne zdanie małą literą.
ßpo długiej samogłosce,sspo krótkiej.
W kursie „Zostaje w głowie" zasady pisowni pojawiają się przy ćwiczeniach pisemnych od poziomu A2, a od B1 przy każdym zadaniu z listem i mailem — bo to właśnie tam ich brak jest najbardziej widoczny.
Pytania i odpowiedzi
Które słowa w niemieckim pisze się wielką literą?
Wszystkie rzeczowniki, niezależnie od pozycji w zdaniu, a także inne części mowy użyte jak rzeczownik — czyli takie, przed którymi stoi rodzajnik albo słowa etwas, nichts, viel. Wielką literą pisze się też grzecznościowe Sie, Ihnen i Ihr.
Kiedy stawia się przecinek przed „und"?
Zwykle nie. W wyliczeniu przecinka przed und nie ma, a przy łączeniu dwóch pełnych zdań jest on opcjonalny — wolno go postawić dla czytelności. To różnica wobec polskiego, gdzie w takiej sytuacji przecinek jest wymagany.
Czy przed „dass" zawsze jest przecinek?
Tak. Przecinek przed zdaniem podrzędnym jest w niemieckim obowiązkowy i bezwyjątkowy — dotyczy dass, weil, wenn, ob, obwohl i wszystkich pozostałych spójników podrzędnych oraz zdań względnych.
Kiedy pisze się „ß", a kiedy „ss"?
ß po samogłosce długiej i po dwugłosce: Straße, groß, heißen, weiß. ss po samogłosce krótkiej: Fluss, muss, dass, essen. W Szwajcarii ß nie występuje wcale — pisze się tam zawsze ss.
Dlaczego po zwrocie grzecznościowym w liście jest mała litera?
Bo po Sehr geehrte Frau Müller stawia się przecinek, a nie kropkę ani wykrzyknik, więc zdanie następne jest kontynuacją i zaczyna się małą literą. Wykrzyknik w tym miejscu to forma dawna, dziś rzadko spotykana.
Jak pisze się przymiotniki od nazw miast i krajów?
Od miast zawsze wielką literą i bez odmiany: die Berliner Mauer, ein Hamburger Kaufmann. Od krajów małą literą i z normalną odmianą: die deutsche Sprache, das polnische Essen.