Wymowa niemiecka — jak czytać to, co widzisz

Niemiecka wymowa ma jedną wielką zaletę, której nie ma angielska: jest przewidywalna. Nie ma słów, których trzeba się uczyć „na słuch", bo zapis nie zgadza się z wymową. Jeśli poznasz trzynaście reguł z tego tekstu, przeczytasz poprawnie dowolne nowe niemieckie słowo, także takie, którego nigdy nie widziałeś.

Warto to zrobić na samym początku nauki. Wymowa jest jedyną częścią języka, którą łatwiej ustawić od razu, niż poprawiać później — źle utrwalone ch zostaje na lata.

Sześć rzeczy, które Polacy robią inaczej

Zacznijmy od tego, co realnie odróżnia polski akcent od niemieckiego. Te sześć rzeczy słychać natychmiast.

1. ch — dwa dźwięki, nie jeden

Polskie „ch" to jeden dźwięk. Niemieckie ma dwa i wybór zależy od tego, co stoi przed nim.

Miękkie ch nie ma dokładnego odpowiednika w polskim. Najbliżej jest polskie „h" wymówione przy uśmiechu, z językiem tam, gdzie przy „ji". Wymawianie ich jako „ich" z twardym ch to najczęstszy polski akcent w niemieckim — i najłatwiejszy do poprawienia.

Wyjątek: chs czyta się jak ks — sechs (zeks), Fuchs (fuks), wachsen (waksen).

2. r — nie polskie „r"

Niemieckie r powstaje z tyłu, w gardle, nie na czubku języka. Ale jest jeszcze ważniejsza rzecz:

r na końcu sylaby zamienia się w samogłoskę zbliżoną do „a".

• Vater brzmi jak „fata", nie „fater".
• besser — „besa".
• Wer? — „wea".
• Bier — „bia".

To jest różnica, która najbardziej zmienia brzmienie zdania. Wystarczy przestać wymawiać końcowe -er jako „-er", a niemiecki natychmiast brzmi bardziej niemiecko.

3. Spółgłoski dźwięczne na końcu wyrazu tracą dźwięczność

Ta reguła działa tak samo jak w polskim, więc jest darmowa: b na końcu brzmi jak p, d jak t, g jak k.

Tag → „tak", und → „unt", halb → „halp", Kind → „kint".

Uwaga na -ig na końcu: czyta się je jak miękkie ch, nie jak „k". fleißig → „flajsiś", richtig → „riśtiś", zwanzig → „cwancyś". Na południu Niemiec słychać wersję z „k" i też jest akceptowana.

4. s przed samogłoską jest dźwięczne

Polskie „s" jest zawsze bezdźwięczne. Niemieckie s na początku wyrazu i między samogłoskami brzmi jak polskie „z".

• Sonne → „zone", sagen → „zagen", lesen → „lezen", Hase → „haze".
• Ale: das, ist, Haus — na końcu bezdźwięczne, jak „s".
• ss i ß zawsze bezdźwięczne: essen, Straße, weiß.

5. sp i st na początku wyrazu to „szp" i „szt"

• Sprechen → „szprechen", Spiel → „szpil", Stadt → „sztat", stehen → „sztejen".
• W środku wyrazu bez zmian: Wespe → „wespe", Fenster → „fenster".

Warto zapamiętać jako rym: Der Stein am Stiel — na początku zawsze „szt".

6. w to „w", a v to „f"

Odwrotnie, niż podpowiada polskie oko.

• w → „w": Wein („wajn"), Wasser („wasa"), wir („wija").
• v → „f": Vater („fata"), viel („fil"), von („fon").
• Wyjątek: w wyrazach obcych v bywa dźwięczne — Vase, Villa, Klavier.

Samogłoski: długa czy krótka

Niemiecki rozróżnia długość samogłoski i czasem to jedyna różnica między dwoma słowami: Stadt (miasto, krótkie) kontra Staat (państwo, długie); Ofen (piec) kontra offen (otwarty).

Zasada rozpoznawania jest zapisana wprost w ortografii:

h po samogłosce nigdy się nie wymawia — jest tylko znakiem długości. gehen to „gejen", Sohn to „zon", Uhr to „ur".

Umlauty: trzy dźwięki, których nie ma w polskim

ö i ü to jedyne dwa dźwięki, których polski nie ma w ogóle, i warto poświęcić im dziesięć minut przed lustrem. Trik jest zawsze ten sam: usta ustawiasz na jedną samogłoskę, a wymawiasz drugą. Jeśli klawiatura nie ma umlautów, pisze się je jako ae, oe, ue — to standardowy zapis zastępczy, akceptowany w adresach mailowych i formularzach. ß zastępuje się przez ss.

Dwuznaki i kilka pułapek

Para ei i ie odpowiada za więcej pomyłek niż cała reszta razem wzięta. Pomaga zasada: czytaj drugą literę dwuznaku. ei → „aj" (druga litera to i, ale wymawiasz nazwę litery i po niemiecku, czyli „aj"), ie → „i" (druga litera to e, po niemiecku „e"… ) — jeśli to za skomplikowane, wystarczy zapamiętać dwa słowa wzorcowe: Wein to „wajn", Wien to „win".

Akcent wyrazowy

Zasada podstawowa: akcent na pierwszą sylabę rdzenia. ÁRbeit, MÁchen, LÉrnen, FRÉUndlich.

Trzy odstępstwa warte zapamiętania:

• Przedrostki nierozdzielne (be-, ver-, er-, ent-, ge-, zer-) są nieakcentowane: verSTÉHen, beKÓMmen, erKLÄren.
• Przedrostki rozdzielne są akcentowane: ÁUFstehen, ÁNrufen. To zresztą jedyny pewny sposób rozpoznania, czy przedrostek się rozdziela — pisaliśmy o tym w tekście o czasownikach rozdzielnie złożonych.
• Wyrazy obce często mają akcent na końcu: StudÉNT, UniversitÄT, TelefÓN, RestaurÁNT.

W wyrazach złożonych — a niemiecki składa je bez opamiętania — akcent pada na pierwszy człon: ÁRbeitszimmer, HÁUStür, KRÁNkenversicherung. To pomaga też w rozumieniu: pierwszy człon mówi, o czym mowa.

Trzynaście reguł na jednej kartce

1. ch po a, o, u, au — twarde; po pozostałych — miękkie.
2. chs = „ks".
3. r na końcu sylaby brzmi jak „a".
4. b, d, g na końcu wyrazu → „p, t, k".
5. -ig na końcu → miękkie ch.
6. s przed samogłoską → „z"; ss, ß → „s".
7. sp-, st- na początku wyrazu → „szp", „szt".
8. w → „w", v → „f".
9. h po samogłosce nie brzmi — wydłuża ją.
10. ie → długie „i", ei → „aj", eu/äu → „oj".
11. z → „c", tsch → „cz", pf — oba dźwięki naraz.
12. Akcent na pierwszej sylabie rdzenia; przedrostki nierozdzielne bez akcentu.
13. W wyrazach złożonych akcent na pierwszym członie.

Najskuteczniejsze ćwiczenie na wymowę nie polega na powtarzaniu pojedynczych słów, tylko na czytaniu na głos razem z nagraniem. Bierzesz zdanie, słuchasz, powtarzasz natychmiast, w tym samym tempie i z tą samą melodią. Pięć zdań dziennie przez miesiąc daje więcej niż godzina teorii.

W kursie „Zostaje w głowie" wymowa jest w lekcji 1 razem z alfabetem, a każde z blisko pięciu tysięcy haseł ma nagranie lektorskie i zapis fonetyczny — właśnie po to, żeby nowe słowo od razu wchodziło z właściwym brzmieniem, a nie z polskim odczytem, który potem trzeba prostować.

Pytania i odpowiedzi