Do pewnego momentu można mówić po niemiecku samymi zdaniami prostymi. Ich lerne Deutsch. Ich arbeite in Deutschland. Es ist wichtig. Wszystko poprawne i wszystko brzmi jak instrukcja obsługi. Przejście z A2 na B1 polega w dużej mierze na jednej umiejętności: łączeniu tych zdań w jedno.
Narzędziem są spójniki podrzędne. Reguła jest prosta i trzeba ją opanować raz: po spójniku podrzędnym odmieniony czasownik ląduje na końcu zdania.
Dwie grupy spójników — i tylko jedna zmienia szyk
To jest podział, który warto zapamiętać przed jakąkolwiek listą.
| Grupa | Spójniki | Co się dzieje z szykiem |
|---|---|---|
| współrzędne | und, aber, oder, denn, sondern | nic — zdanie po nich zaczyna się normalnie |
| podrzędne | weil, dass, wenn, ob, als, obwohl, damit, bevor, nachdem, während, bis, seit, falls, solange | czasownik na koniec |
| przysłówki łączące | deshalb, deswegen, trotzdem, dann, außerdem, sonst | liczą się jako 1. element → szyk przestawny |
Trzecia grupa jest tą, o której podręczniki mówią najmniej, a która sprawia najwięcej kłopotu. deshalb nie jest spójnikiem, tylko przysłówkiem — zajmuje pierwsze miejsce w zdaniu, więc podmiot musi przeskoczyć za czasownik:
Ich arbeite in Deutschland, deshalb lerne ich Deutsch.
Porównaj trzy sposoby powiedzenia tego samego. To ćwiczenie warto zrobić na głos, bo pokazuje cały mechanizm w trzech linijkach:
- Ich lerne Deutsch, denn ich arbeite in Deutschland. — spójnik współrzędny, szyk bez zmian.
- Ich lerne Deutsch, weil ich in Deutschland arbeite. — podrzędny, czasownik na końcu.
- Ich arbeite in Deutschland, deshalb lerne ich Deutsch. — przysłówek, szyk przestawny.
Czasownik na końcu — także cała ramka
Jeśli w zdaniu podrzędnym jest więcej niż jeden element czasownikowy, na koniec idzie cała grupa, a odmieniona część staje na samym końcu — czyli za bezokolicznikiem albo za imiesłowem.
| Zdanie główne | Zdanie podrzędne |
|---|---|
| Ich bleibe zu Hause, | weil ich noch arbeiten muss. |
| Er sagt, | dass er gestern lange gearbeitet hat. |
| Ich weiß nicht, | ob sie morgen kommen wird. |
| Ruf an, | wenn du angekommen bist. |
Odwrotnie niż w zdaniu głównym, gdzie odmieniona część stoi z przodu, a reszta na końcu. To jest ten moment, w którym reguła przestaje wystarczać i trzeba nagadać się zdań, aż wpadną w ucho. Szyk w zdaniu głównym opisaliśmy szczegółowo w tekście o szyku zdania.
Kiedy zdanie podrzędne stoi z przodu
Zdanie podrzędne może wyjść na początek — wtedy całe liczy się jako pierwszy element, więc zaraz po przecinku stoi czasownik zdania głównego:
Weil ich in Deutschland arbeite, lerne ich Deutsch.
Dwa czasowniki oddzielone przecinkiem wyglądają jak błąd, a są znakiem poprawnie zbudowanego zdania. Niemcy używają tej kolejności, gdy chcą wysunąć przyczynę albo warunek na pierwszy plan.
wenn czy als — jedno pytanie rozstrzyga
Oba znaczą „kiedy" i mylenie ich jest jednym z najczęstszych błędów na B1.
| Spójnik | Kiedy | Przykład |
|---|---|---|
| als | jednorazowe zdarzenie w przeszłości | Als ich Kind war, wohnten wir in Krakau. |
| wenn | powtarzalność w przeszłości (za każdym razem, gdy) | Wenn ich Kind war, bekam ich immer Eis. |
| wenn | teraźniejszość i przyszłość, zawsze | Wenn ich Zeit habe, rufe ich dich an. |
| wenn | warunek („jeśli") | Wenn es regnet, bleiben wir zu Hause. |
Prosta reguła operacyjna: als tylko wtedy, gdy mówisz o czymś, co w przeszłości zdarzyło się raz. We wszystkich pozostałych przypadkach wenn.
Uwaga też na wann — to nie spójnik, tylko słowo pytające: Wann kommst du? i w pytaniu pośrednim Ich weiß nicht, wann er kommt.
dass czy das — jedna litera, dwie funkcje
das z jednym „s" to rodzajnik albo zaimek względny. dass z dwoma „s" to spójnik wprowadzający zdanie podrzędne.
- Ich weiß, dass du recht hast. — spójnik.
- Das Buch, das ich gelesen habe, war gut. — rodzajnik i zaimek względny.
Test: jeśli w to miejsce da się wstawić „to, które", to das. Jeśli po polsku byłoby „że", to dass.
Warto też wiedzieć, że dass można pominąć po czasownikach mówienia i myślenia — wtedy szyk wraca do normalnego: Ich glaube, er kommt morgen. Obie wersje są poprawne, ta druga brzmi bardziej potocznie.
ob — pytanie w środku zdania
ob znaczy „czy" i wprowadza pytanie pośrednie o rozstrzygnięcie:
- Kommst du morgen? → Ich frage dich, ob du morgen kommst.
- Hat er das gemacht? → Ich weiß nicht, ob er das gemacht hat.
Jeśli pytanie zawierało słowo pytające (wann, wo, wie, warum), to ono zastępuje ob i pełni jego rolę: Ich weiß nicht, wann er kommt. W obu przypadkach czasownik i tak idzie na koniec.
Sześć spójników, które od razu podnoszą poziom wypowiedzi
Na B1 różnicę robi nie liczba znanych słów, tylko umiejętność pokazania relacji między zdaniami. Te sześć spójników daje najwięcej:
| Spójnik | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
obwohl | chociaż | Ich gehe arbeiten, obwohl ich krank bin. |
damit | żeby (cel, dwa różne podmioty) | Ich spreche langsam, damit du mich verstehst. |
bevor | zanim | Bevor ich gehe, mache ich das Licht aus. |
nachdem | po tym, jak | Nachdem ich gegessen hatte, ging ich spazieren. |
während | podczas gdy | Ich höre Radio, während ich koche. |
falls | w razie gdyby | Falls es regnet, nehmen wir den Bus. |
Dwie uwagi praktyczne. nachdem wymaga cofnięcia czasu: jeśli zdanie główne jest w przeszłości, podrzędne musi być w zaprzeszłym (hatte gegessen) — o czym pisaliśmy w tekście Perfekt czy Präteritum. A damit używa się tylko wtedy, gdy podmioty są różne; przy tym samym podmiocie mówi się um … zu:
- Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten. — ten sam podmiot.
- Ich erkläre es dir, damit du es verstehst. — dwa różne.
Jak się tego nauczyć bez wkuwania
Najskuteczniejsze ćwiczenie na zdania podrzędne jest jednocześnie najprostsze: do każdego zdania, które mówisz po niemiecku, dolep przyczynę.
Ich trinke Kaffee. → Ich trinke Kaffee, weil ich müde bin. Ich gehe früh ins Bett. → Ich gehe früh ins Bett, weil ich morgen um fünf aufstehen muss.
Dziesięć takich zdań dziennie przez dwa tygodnie i czasownik zaczyna sam wskakiwać na koniec. Potem wymień weil na obwohl, potem na damit, i ta sama konstrukcja obsłuży trzy różne funkcje.
W kursie „Zostaje w głowie" zdania z weil wchodzą w lekcji 14, dass w lekcji 15, wenn i tryb przypuszczający w lekcji 16, a deshalb i trotzdem z szykiem przestawnym — w lekcji 23. Pełne zestawienie spójników znajdziesz też w wykazie gramatyki.
Pytania i odpowiedzi
Po jakich spójnikach czasownik idzie na koniec zdania?
Po spójnikach podrzędnych: weil, dass, wenn, ob, als, obwohl, damit, bevor, nachdem, während, bis, seit, falls, solange. Po spójnikach współrzędnych und, aber, oder, denn i sondern szyk się nie zmienia.
Jaka jest różnica między „wenn" a „als"?
Als opisuje jednorazowe zdarzenie w przeszłości: Als ich Kind war, wohnten wir in Krakau. Wenn obsługuje wszystko inne — powtarzalność, teraźniejszość, przyszłość i warunek: Wenn ich Zeit habe, rufe ich dich an. Wann nie jest spójnikiem, tylko słowem pytającym.
Kiedy pisze się „dass", a kiedy „das"?
Dass z dwoma s to spójnik odpowiadający polskiemu że: Ich weiß, dass du recht hast. Das z jednym s to rodzajnik lub zaimek względny: Das Buch, das ich gelesen habe. Test jest prosty — jeśli da się wstawić to, które, pisze się das.
Dlaczego po „deshalb" zmienia się szyk?
Bo deshalb nie jest spójnikiem, tylko przysłówkiem, i zajmuje pierwsze miejsce w zdaniu. Skoro czasownik musi stać na drugim miejscu, podmiot ląduje za nim: Ich arbeite in Deutschland, deshalb lerne ich Deutsch. Tak samo działają trotzdem, dann, außerdem i sonst.
Kiedy używa się „damit", a kiedy „um … zu"?
Damit wtedy, gdy zdanie główne i podrzędne mają różne podmioty: Ich erkläre es dir, damit du es verstehst. Um … zu wtedy, gdy podmiot jest ten sam: Ich lerne Deutsch, um in Deutschland zu arbeiten.
Co się dzieje z szykiem, gdy zdanie podrzędne stoi na początku?
Całe zdanie podrzędne liczy się jako pierwszy element zdania głównego, więc zaraz po przecinku stoi czasownik: Weil ich in Deutschland arbeite, lerne ich Deutsch. Dwa czasowniki obok przecinka to znak, że konstrukcja jest poprawna.