Typowy błąd osoby, która właśnie nauczyła się zdań podrzędnych: czasownik zaczyna lądować na końcu wszędzie. Ich bin müde, aber ich noch arbeiten muss. Brzmi jak zdanie z weil, ale aber nie jest weil — i nic tu nie przesuwa.
Niemieckie spójniki dzielą się na dwie grupy, które robią z szykiem dwie różne rzeczy. Jedna grupa wyrzuca czasownik na koniec, druga nie rusza go wcale. Druga grupa jest mała — to pięć słów — i opłaca się ją znać na pamięć, bo wtedy cała reszta jest „ta pierwsza grupa".
Pięć słów, po których nic się nie zmienia
| Spójnik | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
| und | i, a | Ich koche, und du deckst den Tisch. — Ja gotuję, a ty nakrywasz do stołu. |
| aber | ale | Es ist spät, aber ich bin noch wach. — Jest późno, ale jeszcze nie śpię. |
| denn | bo, ponieważ | Ich bleibe zu Hause, denn ich bin krank. — Zostaję w domu, bo jestem chory. |
| sondern | lecz, tylko | Das ist nicht Kaffee, sondern es ist Tee. — To nie kawa, tylko herbata. |
| oder | albo, lub | Wir gehen ins Kino, oder wir bleiben hier. — Idziemy do kina albo zostajemy tutaj. |
W każdym z tych zdań druga część wygląda tak, jakby stała sama: podmiot, czasownik na drugim miejscu, reszta. Dokładnie tak, jak opisuje to reguła z tekstu o szyku zdania.
Mnemotechnika, która działa u wielu osób: UDO SA — und, denn, oder, sondern, aber. Pięć liter, pięć spójników, koniec listy.
Pozycja zero — na czym polega mechanizm
Niemieckie zdanie oznajmujące ma czasownik na miejscu drugim. Pytanie brzmi: czy spójnik zajmuje miejsce pierwsze?
Przy tych pięciu — nie. Stoją przed pierwszym miejscem, w tzw. pozycji zero. Nie są częścią zdania, tylko klamrą między dwoma zdaniami.
| Pozycja 0 | Miejsce 1 | Miejsce 2 | reszta | |
|---|---|---|---|---|
| Ich | bleibe | zu Hause. | ||
| denn | ich | bin | krank. | |
| aber | morgen | gehe | ich zur Arbeit. |
Widać z tego jeszcze jedno: po tych spójnikach nie musi stać podmiot. Może stać okolicznik, dopełnienie, cokolwiek — byle czasownik był drugi.
Ich habe keine Zeit, denn morgen schreibe ich eine Prüfung. — Nie mam czasu, bo jutro piszę egzamin.
Porównanie z grupą przeciwną jest najkrótszą drogą do zapamiętania:
| Spójnik | Szyk w drugim zdaniu | Przykład |
|---|---|---|
| denn | zwykły, czasownik drugi | Ich bleibe zu Hause, denn ich bin krank. |
| weil | czasownik na końcu | Ich bleibe zu Hause, weil ich krank bin. |
| und | zwykły | Sie ruft an, und er kommt sofort. |
| wenn | czasownik na końcu | Sie ruft an, wenn er kommt. |
Cała mechanika zdań z czasownikiem na końcu jest w tekście o weil, dass i wenn — ten tekst jest jego lustrzanym odbiciem.
aber czy sondern
Oba tłumaczymy na polski jako „ale", i to jest źródło pomyłek. Różnica jest prosta i mechaniczna.
sondern stawia się tylko po przeczeniu — gdy druga część zdania prostuje to, co pierwsza część zanegowała. Schemat: nie A, lecz B.
Ich trinke keinen Kaffee, sondern Tee. — Nie piję kawy, tylko herbatę. Er kommt nicht heute, sondern morgen. — Przyjdzie nie dziś, tylko jutro. Das ist kein Fehler, sondern Absicht. — To nie błąd, tylko celowe działanie.
aber stawia się wszędzie indziej — gdy druga część nie zastępuje pierwszej, tylko dokłada coś przeciwnego.
Der Wagen ist alt, aber zuverlässig. — Samochód jest stary, ale niezawodny. Ich habe keine Zeit, aber ich versuche es. — Nie mam czasu, ale spróbuję.
Zwróć uwagę na ostatni przykład: jest przeczenie, a mimo to aber. Bo drugie zdanie niczego nie prostuje — nie mówi „nie brak czasu, tylko coś innego", tylko dokłada nową myśl. Test: jeśli po polsku da się powiedzieć „tylko" i zdanie ma sens, to sondern. Jeśli pasuje wyłącznie „ale", to aber.
Częsty schemat wart zapamiętania w całości: nicht nur …, sondern auch … — nie tylko…, lecz także…
Er spricht nicht nur Deutsch, sondern auch Polnisch. — Mówi nie tylko po niemiecku, lecz także po polsku.
Więcej o samych przeczeniach — nicht kontra kein — jest w osobnym tekście.
denn czy weil
Znaczenie jest praktycznie to samo: „bo". Różnice są trzy i wszystkie dotyczą formy, nie treści.
| denn | weil | |
|---|---|---|
| Szyk | czasownik na drugim miejscu | czasownik na końcu |
| Na początku zdania | nie może stać | może: Weil ich krank bin, bleibe ich zu Hause. |
| Odpowiedź na pytanie „warum?" | nie używa się | Warum? — Weil ich keine Zeit habe. |
| Rejestr | trochę bardziej pisany, spokojny | uniwersalny, także mowa |
Praktyczny wniosek: weil wystarcza zawsze. denn jest wygodne, bo nie wymaga przestawiania czasownika — i dlatego dla wielu uczących się jest bezpieczniejszym wyborem w mowie. Ale nigdy nie stawia się go na początku wypowiedzi i nie odpowiada się nim na pytanie Warum?.
Dwa dodatkowe „bo" warto znać biernie: da (zachowuje się jak weil, częste w piśmie: Da es regnet, bleiben wir zu Hause.) i deshalb / deswegen („dlatego", odwraca kierunek — po nich czasownik idzie od razu: Es regnet, deshalb bleiben wir zu Hause.).
Przecinek — gdzie jest, a gdzie go nie ma
| Spójnik | Przecinek przed nim |
|---|---|
| aber, denn, sondern | tak, zawsze |
| und, oder | zwykle nie |
Ich komme später, denn ich habe noch Arbeit. Ich komme später und bringe die Unterlagen mit.
Przy und i oder przecinek jest opcjonalny wtedy, gdy oba człony to pełne zdania i przecinek poprawia czytelność. Można go postawić, można pominąć — jedno i drugie jest poprawne. Reszta zasad interpunkcji jest w tekście o wielkich literach i przecinkach.
Co można pominąć po „und"
Jeżeli oba zdania mają ten sam podmiot, po und i oder zwykle się go nie powtarza — razem z nim znika też czasownik posiłkowy.
Ich stehe um sechs auf und fahre zur Arbeit. — Wstaję o szóstej i jadę do pracy. Er hat geduscht und gefrühstückt. — Wziął prysznic i zjadł śniadanie.
Przy aber i sondern działa to samo skracanie:
Das Zimmer ist klein, aber hell. — Pokój jest mały, ale jasny.
Trzy pułapki
1. aber w środku zdania. Aber bywa też zwykłym słowem wewnątrz zdania i wtedy nie jest spójnikiem — szyk liczy się normalnie:
Ich habe aber keine Zeit. — Ale ja nie mam czasu.
2. denn jako partykuła w pytaniach. Was machst du denn da? — Co ty tam właściwie robisz? To zupełnie inne denn, bez znaczenia „bo". Takich słówek jest więcej, są opisane przy partykułach modalnych.
3. Mieszanie list. trotzdem, deshalb, dann, außerdem nie należą do piątki. To przysłówki, stoją na miejscu pierwszym i wypychają czasownik od razu za siebie:
Es regnet, trotzdem gehen wir spazieren. — Pada, mimo to idziemy na spacer.
Ile z tego trzeba
| Poziom | Co wystarczy |
|---|---|
| A1 | und, oder, aber — czasownik zostaje na drugim miejscu |
| A2 | dojść denn i sondern, umieć postawić przecinek |
| B1 | świadomie wybierać denn albo weil, znać nicht nur … sondern auch |
Cała piątka jest częstsza w codziennej mowie niż jakakolwiek konstrukcja podrzędna — dwa zdania sklejone przez und albo aber to najzwyklejsza rzecz w rozmowie. Warto ją opanować, zanim w ogóle zacznie się przesuwać czasowniki na koniec.
W kursie „Zostaje w głowie" te pięć spójników wchodzi w lekcji 11 na poziomie A1, a różnica denn/weil wraca na A2 razem ze zdaniami podrzędnymi.
Pytania i odpowiedzi
Po których spójnikach niemieckich czasownik nie idzie na koniec?
Po pięciu spójnikach współrzędnych: und, aber, denn, sondern i oder. Stoją one w tak zwanej pozycji zero, czyli przed właściwym początkiem zdania, więc czasownik zostaje na drugim miejscu. Pomocna jest mnemotechnika UDO SA.
Jaka jest różnica między aber i sondern?
Sondern stawia się tylko po przeczeniu, gdy druga część zdania prostuje to, co pierwsza zanegowała: Das ist kein Kaffee, sondern Tee. Aber używa się we wszystkich pozostałych przypadkach, także po przeczeniu, jeśli druga część nie zastępuje pierwszej, tylko dokłada przeciwną myśl. Test: jeśli po polsku pasuje słowo tylko, to sondern.
Denn czy weil — co wybrać?
Znaczenie jest takie samo, różni je szyk. Po denn czasownik stoi na drugim miejscu, po weil na końcu zdania. Weil można postawić na początku wypowiedzi i można nim odpowiedzieć na pytanie Warum, denn nie.
Czy przed und stawia się przecinek po niemiecku?
Zwykle nie. Przed aber, denn i sondern przecinek jest obowiązkowy, przed und i oder zasadniczo się go nie stawia. Wyjątek: gdy oba człony to pełne zdania, przecinek przed und można postawić dla czytelności i jest to poprawne.
Czy trotzdem i deshalb działają tak samo jak aber?
Nie. Trotzdem, deshalb, deswegen, dann i außerdem to przysłówki, a nie spójniki współrzędne. Zajmują pierwsze miejsce w zdaniu i wypychają czasownik od razu za siebie: Es regnet, trotzdem gehen wir spazieren.
Co znaczy denn w pytaniu typu „Was machst du denn?"
To inne denn niż spójnik przyczyny. W pytaniach pełni rolę partykuły modalnej i nadaje pytaniu ton zdziwienia, zainteresowania albo lekkiego zniecierpliwienia. Nie tłumaczy się go jako bo, najbliższym polskim odpowiednikiem jest właściwie albo w ogóle.