Geben Sie mir das Formular. — gramatycznie bez zarzutu. W okienku urzędu albo przy ladzie zabrzmi jednak tak, jakbyś czegoś żądał. Wystarczy jedno słowo więcej — Geben Sie mir bitte das Formular — i zdanie wraca do normy.
To jest główny problem z imperatywem: łatwo go utworzyć, trudniej użyć tak, żeby nie wyjść na opryskliwego. Niemiecki tryb rozkazujący sam w sobie jest neutralny do ostrego, nigdy uprzejmy. Uprzejmość dokładają dopiero dodatki.
Trzy formy i nic więcej
Imperatyw istnieje tylko dla trzech osób: du, ihr i Sie. Nie ma formy „ja" ani „on".
| Osoba | Jak powstaje | machen | kommen | warten |
|---|---|---|---|---|
| du | temat bez końcówki, bez zaimka | Mach! | Komm! | Warte! |
| ihr | forma jak w czasie teraźniejszym, bez zaimka | Macht! | Kommt! | Wartet! |
| Sie | bezokolicznik + Sie | Machen Sie! | Kommen Sie! | Warten Sie! |
Trzy rzeczy, które załatwiają większość przypadków:
Forma du to czasownik w drugiej osobie bez -st i bez zaimka. du machst → mach, du kommst → komm, du gehst → geh.
Końcówka -e w formie du jest dziś opcjonalna — geh i gehe są równie poprawne, ale w mowie prawie zawsze słychać krótszą. Obowiązkowa zostaje tam, gdzie bez niej nie da się wymówić: po -t, -d, -ig oraz po grupach spółgłosek z -n/-m: warte, finde, entschuldige, öffne, atme.
Forma Sie jako jedyna zachowuje zaimek i ma szyk odwrotny: czasownik, potem Sie. Kommen Sie herein! — Proszę wejść.
Nieregularne — krótka lista, którą trzeba znać
Czasowniki, które w drugiej osobie zmieniają e na i lub ie, zachowują tę zmianę w imperatywie du:
| Bezokolicznik | du-forma | Imperatyw | Znaczenie |
|---|---|---|---|
| nehmen | du nimmst | nimm! | weź |
| geben | du gibst | gib! | daj |
| lesen | du liest | lies! | czytaj |
| sehen | du siehst | sieh! | patrz |
| sprechen | du sprichst | sprich! | mów |
| helfen | du hilfst | hilf! | pomóż |
| essen | du isst | iss! | jedz |
| vergessen | du vergisst | vergiss! | zapomnij |
Te formy nigdy nie dostają -e. Nie ma nimme ani gibe.
Przegłos natomiast znika. Czasowniki z a → ä w drugiej osobie wracają w imperatywie do a:
| Bezokolicznik | du-forma | Imperatyw |
|---|---|---|
| fahren | du fährst | fahr! |
| laufen | du läufst | lauf! |
| schlafen | du schläfst | schlaf! |
| halten | du hältst | halt! |
| tragen | du trägst | trag! |
I jeden osobny przypadek — sein:
| sein | haben | werden | |
|---|---|---|---|
| du | sei | hab | werd |
| ihr | seid | habt | werdet |
| Sie | seien Sie | haben Sie | werden Sie |
Sei ruhig! — Bądź spokojny. Seien Sie so nett. — Niech pan(i) będzie tak miły(a).
Reszta form pochodzi wprost z odmiany, więc jeśli masz opanowaną listę czasowników nieregularnych, imperatyw nie wymaga osobnej nauki.
Czasowniki rozdzielnie złożone
Przedrostek odchodzi na koniec, dokładnie jak w zdaniu oznajmującym:
Steh bitte auf. — Wstań, proszę. Mach die Tür zu. — Zamknij drzwi. Ruf mich morgen an. — Zadzwoń do mnie jutro. Füllen Sie das Formular aus. — Proszę wypełnić formularz. Steigen Sie bitte ein. — Proszę wsiąść.
Mechanizm jest ten sam co wszędzie i opisaliśmy go osobno przy czasownikach rozdzielnie złożonych.
Dlaczego sam imperatyw brzmi ostro
W polskim „proszę usiąść" i „siadaj" to dwa różne rejestry i widać to po samej formie. W niemieckim forma jest jedna. Setzen Sie sich może znaczyć „proszę usiąść" albo „siadać" — o tym, które z tych dwóch usłyszy rozmówca, decydują słowa dołożone wokół czasownika.
Trzy narzędzia, w kolejności od najsłabszego do najsilniejszego:
1. bitte — minimum. Stoi zwykle po czasowniku albo na końcu zdania. Bez niego polecenie skierowane do obcej osoby brzmi szorstko.
Warten Sie bitte einen Moment. — Proszę chwilę zaczekać. Schick mir das bitte heute. — Wyślij mi to dzisiaj, proszę.
2. mal, doch, doch mal — zmniejszają ciężar polecenia, sugerują, że to drobiazg. Działają głównie w formie du.
Komm mal her. — Chodź no tutaj. Probier es doch mal. — Spróbuj, no. Sag mal, hast du Zeit? — Słuchaj, masz czas?
Bez mal zdanie Komm her brzmi jak wezwanie. Więcej o tym mechanizmie w tekście o partykułach modalnych.
3. Konjunktiv II zamiast imperatywu — najbardziej uprzejma wersja i standard w kontakcie z obcymi, w pracy, w urzędzie.
| Imperatyw | Wersja uprzejma |
|---|---|
| Helfen Sie mir. | Könnten Sie mir helfen? |
| Wiederholen Sie das. | Würden Sie das bitte wiederholen? |
| Warten Sie kurz. | Könnten Sie kurz warten? |
| Geben Sie mir Ihre Nummer. | Dürfte ich Ihre Nummer haben? |
Reguła, która się sprawdza w pracy: do osoby na Sie, której o coś prosisz — pytanie z könnten albo würden. Imperatyw zostaw dla instrukcji. Szczegóły form w tekście o Konjunktiv II.
Gotowe zdania
Do powtórzenia na głos. Lewa kolumna — do obcych i w pracy, prawa — do kolegów i rodziny.
| Sytuacja | Forma Sie | Forma du |
|---|---|---|
| poproszenie o powtórzenie | Könnten Sie das bitte wiederholen? | Sag das noch mal. |
| poproszenie o wolniejsze mówienie | Sprechen Sie bitte etwas langsamer. | Sprich mal langsamer. |
| prośba o pomoc | Könnten Sie mir kurz helfen? | Hilf mir mal. |
| prośba o chwilę | Warten Sie bitte einen Moment. | Wart mal kurz. |
| prośba o przesłanie | Schicken Sie mir das bitte per Mail. | Schick mir das bitte. |
| prośba o zapisanie | Schreiben Sie mir das bitte auf. | Schreib mir das auf. |
| zaproszenie do środka | Kommen Sie bitte herein. | Komm rein. |
| podanie czegoś | Geben Sie mir bitte das Formular. | Gib mir mal das Formular. |
| prośba o kontakt | Rufen Sie mich bitte morgen an. | Ruf mich morgen an. |
| prośba o cierpliwość | Haben Sie bitte etwas Geduld. | — |
Kiedy suchy imperatyw jest na miejscu
Nie zawsze trzeba łagodzić. Są sytuacje, w których goły tryb rozkazujący to norma i dokładanie bitte brzmiałoby dziwnie:
- instrukcje i przepisy: Den Teig 30 Minuten ruhen lassen. Backofen auf 180 Grad vorheizen.
- znaki i tabliczki: Bitte Tür schließen. Nicht berühren.
- polecenia w formularzach: Kreuzen Sie das Zutreffende an. — Zaznacz właściwe.
- ostrzeżenia: Pass auf! — Uważaj. Halt! — Stój.
- zachęty w reklamie: Testen Sie jetzt.
W ostrzeżeniu krótka forma jest zaletą — nikt nie krzyczy Könnten Sie bitte aufpassen, kiedy coś spada.
Ile z tego trzeba na jakim poziomie
| Poziom | Co wystarczy |
|---|---|
| A1 | forma Sie z bitte, kilka form du (komm, warte, schau) |
| A2 | wszystkie trzy formy, nimm, gib, lies, sei, rozdzielne |
| B1 | könnten Sie / würden Sie jako domyślna prośba, partykuły mal, doch |
Na A1 najpilniejsza jest forma Sie — to nią będziesz mówić do lekarza, urzędnika i sprzedawcy. Forma ihr przyda się najpóźniej, bo rzadko zwracasz się poleceniem do grupy.
W kursie „Zostaje w głowie" tryb rozkazujący wchodzi w lekcji 14 na poziomie A1, a uprzejme prośby z könnten i würden — na poziomie A2.
Pytania i odpowiedzi
Jak tworzy się tryb rozkazujący w niemieckim?
Dla formy du bierze się czasownik w drugiej osobie i odrzuca końcówkę -st oraz zaimek: du machst daje mach. Dla ihr używa się formy z czasu teraźniejszego bez zaimka: macht. Dla Sie bierze się bezokolicznik i dokłada zaimek po czasowniku: machen Sie.
Kiedy w trybie rozkazującym dodaje się końcówkę -e?
Dziś jest ona w większości przypadków opcjonalna, więc geh i gehe są równie poprawne, choć w mowie przeważa forma krótsza. Obowiązkowa zostaje po tematach zakończonych na -t, -d, -ig oraz po grupach spółgłosek z n lub m: warte, finde, entschuldige, öffne, atme.
Dlaczego mówi się nimm, a nie nehme?
Czasowniki, które w drugiej osobie zmieniają e na i lub ie, zachowują tę zmianę w rozkaźniku: nehmen daje nimm, geben daje gib, lesen daje lies, helfen daje hilf. Te formy nigdy nie dostają końcówki -e. Inaczej jest z przegłosem a na ä — ten w rozkaźniku znika, dlatego mówi się fahr, a nie fähr.
Czy sam tryb rozkazujący brzmi po niemiecku niegrzecznie?
Sam w sobie jest neutralny do ostrego i nigdy uprzejmy. Uprzejmość dokłada dopiero słowo bitte, partykuły mal i doch albo zastąpienie rozkaźnika pytaniem w trybie przypuszczającym. Zdanie Geben Sie mir das Formular bez bitte zabrzmi jak żądanie.
Jak uprzejmie o coś poprosić po niemiecku?
Najbezpieczniejsza forma to pytanie z könnten Sie albo würden Sie: Könnten Sie mir bitte helfen? albo Würden Sie das bitte wiederholen? W kontakcie z obcymi, w pracy i w urzędzie jest to wersja domyślna, a zwykły rozkaźnik lepiej zostawić dla instrukcji i ostrzeżeń.
Co dzieje się z przedrostkiem czasownika rozdzielnie złożonego w rozkaźniku?
Odchodzi na koniec zdania, tak samo jak w zdaniu oznajmującym. Mówi się Steh bitte auf, Mach die Tür zu, Ruf mich morgen an, Füllen Sie das Formular aus.