W skrócie: Sein (być) i haben (mieć) to dwa najważniejsze czasowniki niemieckie i oba są nieregularne. W czasie teraźniejszym odmieniają się: ich bin, du bist, er ist… oraz ich habe, du hast, er hat…; w przeszłości najczęściej mówi się ich war i ich hatte, a w trybie przypuszczającym ich wäre i ich hätte.
Bez sein i haben nie powiesz, kim jesteś, skąd pochodzisz, ile masz lat ani że coś cię boli. Do tego oba czasowniki są czasownikami posiłkowymi — budują Perfekt, czyli czas przeszły, którego używa się w mowie najczęściej. Dlatego warto je opanować jako pierwsze, zanim zabierzesz się za resztę.
Poniżej znajdziesz wszystkie formy, których naprawdę potrzebujesz na co dzień, w czterech czasach i trybach.
Präsens — czas teraźniejszy
| Osoba | sein | haben |
|---|---|---|
| ich | bin | habe |
| du | bist | hast |
| er / sie / es | ist | hat |
| wir | sind | haben |
| ihr | seid | habt |
| sie / Sie | sind | haben |
Sein jest całkowicie nieregularne — form trzeba się po prostu nauczyć. Haben jest prawie regularne, nieregularne są tylko du hast i er hat (zamiast spodziewanych „habst”, „habt”).
Uwaga na pisownię: ihr seid (wy jesteście) pisze się przez d, a spójnik seit (od kiedy) przez t. Wymawia się je tak samo.
- Ich bin Polin. — Jestem Polką.
- Bist du müde? — Jesteś zmęczony?
- Wir sind seit zwei Jahren in Deutschland. — Jesteśmy w Niemczech od dwóch lat.
- Ich habe zwei Kinder. — Mam dwoje dzieci.
- Hast du Zeit? — Masz czas?
- Er hat heute frei. — Ma dziś wolne.
Gdzie Niemiec mówi „haben”, a Polak „być”
Najwięcej błędów nie wynika z odmiany, tylko z tego, że w niektórych wyrażeniach języki się rozjeżdżają:
| Po niemiecku | Po polsku |
|---|---|
| Ich habe Hunger. | Jestem głodny. |
| Ich habe Durst. | Chce mi się pić. |
| Ich habe Angst. | Boję się. |
| Ich habe Recht. | Mam rację. |
| Ich habe Kopfschmerzen. | Boli mnie głowa. |
| Ich bin 35 Jahre alt. | Mam 35 lat. |
| Mir ist kalt. | Jest mi zimno. |
Wiek podajemy z sein, a nie z haben — „Ich habe 35 Jahre” to kalka z polskiego. Z kolei „Ich bin kalt” znaczy raczej, że ktoś jest oziębły, a nie, że marznie. Gdy chodzi o samopoczucie, mówi się Mir ist kalt.
Präteritum — war i hatte
W mowie potocznej przeszłość wyraża się zwykle Perfektem, ale sein i haben są wyjątkiem: tu zwykle wybiera się Präteritum, bo jest krótsze. Ich war krank brzmi naturalniej niż ich bin krank gewesen. Szerzej o tym wyborze pisze tekst Perfekt czy Präteritum.
| Osoba | sein | haben |
|---|---|---|
| ich | war | hatte |
| du | warst | hattest |
| er / sie / es | war | hatte |
| wir | waren | hatten |
| ihr | wart | hattet |
| sie / Sie | waren | hatten |
Pierwsza i trzecia osoba liczby pojedynczej są identyczne: ich war, er war, ich hatte, sie hatte. To reguła dla całego Präteritum, opisana dokładniej w tekście o odmianie w Präteritum.
- Gestern war ich beim Arzt. — Wczoraj byłem u lekarza.
- Wir hatten keine Zeit. — Nie mieliśmy czasu.
- Wie war das Wochenende? — Jak minął weekend?
- Sie hatte einen Unfall. — Miała wypadek.
Perfekt — ist gewesen i hat gehabt
Perfekt obu czasowników istnieje i jest poprawny, choć w codziennej rozmowie słyszysz go rzadziej niż war i hatte. Ważne, że sein tworzy Perfekt z sein, a haben z haben:
| Osoba | sein | haben |
|---|---|---|
| ich | bin gewesen | habe gehabt |
| du | bist gewesen | hast gehabt |
| er / sie / es | ist gewesen | hat gehabt |
| wir | sind gewesen | haben gehabt |
| ihr | seid gewesen | habt gehabt |
| sie / Sie | sind gewesen | haben gehabt |
- Ich bin noch nie in Berlin gewesen. — Nigdy jeszcze nie byłem w Berlinie.
- Wir haben Glück gehabt. — Mieliśmy szczęście.
W Niemczech południowych i w Austrii Perfekt ich bin gewesen jest w mowie częstszy niż na północy. Obie wersje są poprawne.
Jako czasowniki posiłkowe sein i haben budują Perfekt wszystkich innych czasowników: ich habe gearbeitet, ich bin gefahren. Który z nich wybrać, wyjaśnia tekst Perfekt z haben czy z sein.
Konjunktiv II — wäre i hätte
Tryb przypuszczający przydaje się od pierwszych tygodni, bo służy do grzecznych próśb i życzeń. Formy powstają z Präteritum z dodanym umlautem:
| Osoba | sein | haben |
|---|---|---|
| ich | wäre | hätte |
| du | wär(e)st | hättest |
| er / sie / es | wäre | hätte |
| wir | wären | hätten |
| ihr | wär(e)t | hättet |
| sie / Sie | wären | hätten |
- Ich hätte gern einen Kaffee. — Poproszę kawę.
- Wäre es möglich, morgen zu kommen? — Czy byłoby możliwe przyjść jutro?
- Wenn ich Zeit hätte, würde ich mitkommen. — Gdybym miał czas, poszedłbym z wami.
- Das wäre toll! — To byłoby super!
Ich hätte gern… to jedna z najprzydatniejszych formułek w sklepie, w piekarni i w urzędzie. Cały tryb przypuszczający omawia artykuł o Konjunktivie II.
Typowe błędy Polaków
- Ich habe 30 Jahre → Ich bin 30 Jahre alt. Wiek wyraża się przez sein, a słowo alt na końcu jest potrzebne, choć w mowie bywa pomijane.
- Ihr seit müde → Ihr seid müde. Forma czasownika pisze się przez d. Seit to przyimek „od”.
- Ich bin Hunger → Ich habe Hunger. Głód, pragnienie i strach się po niemiecku „ma”.
- Er habt Zeit → Er hat Zeit. Habt to forma dla ihr. Trzecia osoba to hat.
- Ich habe gewesen → Ich bin gewesen. Sein tworzy Perfekt z sein, nie z haben.
- Ich hätte gern ein Kaffee → Ich hätte gern einen Kaffee. Po hätte gern (tak samo jak po möchte) stoi Akkusativ, więc męski der Kaffee zmienia się w einen Kaffee.
Mini-ćwiczenie
Wstaw właściwą formę sein albo haben.
- Wir ___ heute keine Zeit. (Präsens)
- ___ du aus Polen? (Präsens)
- Gestern ___ ich krank. (Präteritum)
- Ihr ___ sehr nett. (Präsens)
- Er ___ letzte Woche Urlaub. (Präteritum)
- Ich ___ gern ein Brötchen. (Konjunktiv II)
- Sie ist noch nie in Wien ___. (Perfekt)
Odpowiedzi
- Wir haben heute keine Zeit.
- Bist du aus Polen?
- Gestern war ich krank.
- Ihr seid sehr nett.
- Er hatte letzte Woche Urlaub.
- Ich hätte gern ein Brötchen.
- Sie ist noch nie in Wien gewesen.
Pytania i odpowiedzi
Jak odmienia się sein w czasie teraźniejszym?
Ich bin, du bist, er/sie/es ist, wir sind, ihr seid, sie/Sie sind. Wszystkie formy są nieregularne i trzeba je zapamiętać.
Jaka jest różnica między war a hatte?
War to przeszła forma czasownika sein (byłem), a hatte to przeszła forma haben (miałem). W mowie używa się ich częściej niż Perfektu tych czasowników.
Czy mówi się ich habe gewesen?
Nie. Poprawnie jest ich bin gewesen, bo sein tworzy Perfekt z czasownikiem posiłkowym sein. Haben ma Perfekt ich habe gehabt.
Co znaczy ich hätte gern?
To grzeczna prośba, odpowiednik polskiego poproszę albo chciałbym. Używa się jej w sklepie, kawiarni czy urzędzie, np. Ich hätte gern zwei Brötchen.