Dwie czynności, obie w przeszłości, ale jedna wcześniej od drugiej. Zjadłem śniadanie i wyszedłem z domu. Po polsku radzimy sobie samym szykiem zdania — wiadomo, co było pierwsze. Niemiecki ma na to osobny czas: Plusquamperfekt, czyli zaprzeszły. Cofa jedno zdarzenie o krok dalej niż zwykły czas przeszły.
Dobra wiadomość jest taka, że nie ma tu nic nowego do zapamiętania. Plusquamperfekt to Perfekt z jedną zmianą. Zła — że trzeba wiedzieć, kiedy w ogóle go użyć, bo w większości zdań jest zbędny.
Budowa — Perfekt z jedną zmianą
Perfekt to haben/sein w czasie teraźniejszym plus Partizip II. Plusquamperfekt to haben/sein w Präteritum plus dokładnie ten sam Partizip II.
| Czas | Przykład | Znaczenie |
|---|---|---|
| Perfekt | Ich habe gegessen. | Zjadłem. |
| Plusquamperfekt | Ich hatte gegessen. | Byłem już po jedzeniu. |
| Perfekt | Er ist gekommen. | Przyszedł. |
| Plusquamperfekt | Er war gekommen. | Przyszedł był (wcześniej). |
Odmiana czasownika posiłkowego:
| haben | sein | |
|---|---|---|
| ich | hatte | war |
| du | hattest | warst |
| er/sie/es | hatte | war |
| wir | hatten | waren |
| ihr | hattet | wart |
| sie/Sie | hatten | waren |
Wybór między hatte a war jest dokładnie taki sam jak w Perfekcie. Jeśli czasownik tworzy Perfekt z sein (ruch, zmiana stanu, sein, bleiben, werden), to i tutaj weźmie war:
Ich war nach Berlin gefahren. — Pojechałem był do Berlina. Sie war früh eingeschlafen. — Zasnęła wcześnie. Wir hatten das Formular ausgefüllt. — Wypełniliśmy byli formularz.
Formy Partizip II nieregularnych czasowników są te same, których używasz w Perfekcie — jeśli masz je opanowane, Plusquamperfekt nie kosztuje nic więcej. Jeśli nie, warto zacząć od listy nieregularnych.
Do czego to służy — następstwo czasów
Plusquamperfekt nie występuje samodzielnie. Nie mówi się „Ich hatte gegessen" jako całej odpowiedzi na pytanie, co robiłeś wczoraj. Ten czas ma sens tylko wtedy, gdy w tle jest drugie zdarzenie w przeszłości, późniejsze od niego.
Układ jest zawsze taki:
| Co się wydarzyło wcześniej | Co się wydarzyło później |
|---|---|
| Plusquamperfekt | Präteritum albo Perfekt |
| Ich hatte die Tür abgeschlossen, | dann ging ich zur Arbeit. |
| Zamknąłem drzwi na klucz, | potem poszedłem do pracy. |
Zamiana kolejności czasów zmienia sens albo robi z niego bełkot. Jeśli oba zdarzenia są w tym samym czasie gramatycznym, znaczy to po prostu, że wydarzyły się jedno po drugim, bez podkreślania odstępu — i najczęściej tak właśnie się mówi.
nachdem — jedyne naprawdę częste użycie
W praktyce Plusquamperfekt sprowadza się do jednej konstrukcji. Spójnik nachdem („po tym, jak") prawie zawsze łączy się z czasem zaprzeszłym, bo z samej swojej natury opisuje coś, co wydarzyło się wcześniej.
Schemat jest sztywny:
Zdanie z nachdem | Zdanie główne |
|---|---|
| Plusquamperfekt | Präteritum |
| Nachdem ich gegessen hatte, | ging ich spazieren. |
| Nachdem er die Arbeit beendet hatte, | fuhr er nach Hause. |
| Nachdem wir angekommen waren, | riefen wir dich an. |
Przykłady z tłumaczeniem:
Nachdem ich den Vertrag unterschrieben hatte, bekam ich die Schlüssel. — Po tym, jak podpisałem umowę, dostałem klucze. Nachdem die Firma Insolvenz angemeldet hatte, verloren alle ihre Arbeit. — Po tym, jak firma zgłosiła upadłość, wszyscy stracili pracę. Nachdem er zum Arzt gegangen war, fühlte er sich besser. — Po tym, jak poszedł do lekarza, poczuł się lepiej.
W mowie zdanie główne bywa w Perfekcie zamiast Präteritum i nikt tego nie prostuje:
Nachdem ich gegessen hatte, bin ich spazieren gegangen.
Ważna uwaga dla Polaków: nachdem nie znaczy „potem". To spójnik, który wprowadza zdanie podrzędne. Jeśli chcesz powiedzieć „potem", masz danach, dann, anschließend:
Ich habe gegessen. Danach bin ich spazieren gegangen. — Zjadłem. Potem poszedłem na spacer.
To jeden z częstszych błędów na B1.
Szyk zdania — gdzie ląduje hatte
nachdem wysyła czasownik na koniec, jak każdy spójnik zdania podrzędnego. Ponieważ mamy tu dwa elementy czasownikowe, kolejność jest taka: najpierw Partizip II, na samym końcu hatte/war.
..., nachdem ich das Formular ausgefüllt hatte. ..., nachdem sie angekommen war.
Gdy zdanie z nachdem stoi na początku, całe liczy się jako pierwsze miejsce — czasownik zdania głównego idzie zaraz po przecinku:
Nachdem ich gegessen hatte, ging ich spazieren.
To ta sama zasada, która rządzi zdaniami z weil i wenn — opisuje ją tekst o zdaniach podrzędnych, a szerzej o pozycji czasownika mówi szyk zdania.
bevor i als — uwaga na pułapkę
Przy bevor („zanim") logika jest odwrotna i Plusquamperfektu się tam nie używa. Zdanie z bevor opisuje to, co nastąpiło później, więc oba człony stoją w tym samym czasie:
Bevor ich zur Arbeit ging, trank ich einen Kaffee. — Zanim poszedłem do pracy, wypiłem kawę.
Przy als („kiedy", o jednorazowym zdarzeniu) czas zaprzeszły jest możliwy, ale tylko wtedy, gdy naprawdę chcesz zaznaczyć wcześniejszość:
Als ich ankam, war der Zug schon abgefahren. — Kiedy przyjechałem, pociąg już odjechał.
Tu Plusquamperfekt niesie treść: pociąg odjechał przed moim przyjściem. Słówka schon i bereits bardzo często sygnalizują takie zdanie.
W mowie tego czasu często po prostu nie ma
Powiedzmy wprost: w rozmowie Niemcy nierzadko obchodzą się bez Plusquamperfektu, nawet tam, gdzie podręcznik by go wymagał. Zamiast niego pojawia się zwykły Perfekt plus słowo porządkujące — zuerst, vorher, schon, danach.
| Starannie | Potocznie |
|---|---|
| Nachdem ich gegessen hatte, ging ich los. | Ich hab zuerst gegessen und dann bin ich los. |
| Der Zug war schon abgefahren. | Der Zug war schon weg. |
| Nachdem er angerufen hatte, fuhr sie hin. | Er hat angerufen und sie ist dann hingefahren. |
Wyjątkiem jest sam spójnik nachdem — jeśli już ktoś go użyje, to niemal zawsze z czasem zaprzeszłym. W piśmie, w relacjach, w opowiadaniach i w tekstach egzaminacyjnych Plusquamperfekt trzyma się normalnie i jego brak po nachdem brzmi jak błąd.
Warto zestawić to z podziałem ról między dwoma zwykłymi czasami przeszłymi — o tym, kiedy pisze się ging, a kiedy mówi bin gegangen, jest osobny tekst.
Rzeczy, którymi nie warto się teraz zajmować
Dwie konstrukcje istnieją, ale na B1 nie są do niczego potrzebne:
Plusquamperfekt strony biernej — Das Formular war schon ausgefüllt worden. — Formularz był już wypełniony. Pojawia się w pismach urzędowych, rozpoznać warto, używać nie trzeba.
Plusquamperfekt z czasownikiem modalnym — Nachdem er hatte arbeiten müssen... Podwójny bezokolicznik plus przesunięty hatte to konstrukcja książkowa, w mowie praktycznie nieobecna. Da się ją obejść każdym prostszym zdaniem.
Ile z tego trzeba na danym poziomie
| Poziom | Co wystarczy |
|---|---|
| A1–A2 | nic, temat nie występuje |
| B1 | zbudować hatte/war + Partizip II, poprawnie użyć po nachdem |
| B2 | swobodnie w opowiadaniu i w tekstach pisanych, rozpoznawać stronę bierną w tym czasie |
Praktyczna kolejność nauki: najpierw Perfekt na tyle pewnie, żeby nie zastanawiać się nad haben i sein, potem zdania podrzędne z czasownikiem na końcu, a dopiero na końcu nachdem. Wtedy Plusquamperfekt jest kwestią dziesięciu minut, bo wszystkie klocki już leżą na stole.
W kursie „Zostaje w głowie" czas zaprzeszły wchodzi w lekcji 12 poziomu B1, od razu w parze ze spójnikiem nachdem.
Pytania i odpowiedzi
Jak tworzy się Plusquamperfekt w niemieckim?
Bierze się czasownik haben lub sein w czasie przeszłym prostym, czyli hatte albo war, i dokłada Partizip II. Na przykład ich hatte gegessen, er war gekommen. Wybór między hatte a war jest taki sam jak w Perfekcie: czasowniki ruchu i zmiany stanu biorą war, reszta hatte.
Kiedy używa się czasu zaprzeszłego po niemiecku?
Wtedy, gdy w zdaniu są dwa zdarzenia z przeszłości i trzeba pokazać, że jedno wydarzyło się wcześniej od drugiego. Wcześniejsze stoi w Plusquamperfekcie, późniejsze w Präteritum albo Perfekcie. Sam, bez drugiego zdarzenia w tle, ten czas praktycznie nie występuje.
Czy po nachdem zawsze musi być Plusquamperfekt?
W starannym języku tak, i to jest najczęstsze zastosowanie tego czasu. Schemat brzmi: nachdem plus Plusquamperfekt w zdaniu podrzędnym, Präteritum albo Perfekt w zdaniu głównym. W mowie zdanie główne często bywa w Perfekcie i nikogo to nie razi.
Czym różni się nachdem od danach?
Nachdem to spójnik, który wprowadza zdanie podrzędne i wysyła czasownik na koniec. Danach, dann i anschließend to przysłówki znaczące po prostu potem i stoją w zdaniu głównym. Mylenie ich to jeden z częstszych polskich błędów na poziomie B1.
Czy Plusquamperfekt jest używany w mowie potocznej?
Rzadziej, niż wynikałoby z podręczników. W rozmowie Niemcy często wybierają zwykły Perfekt i dodają słowo porządkujące: zuerst, vorher, schon, dann. Wyjątkiem jest zdanie ze spójnikiem nachdem, w którym czas zaprzeszły trzyma się mocno także w mowie.
Od jakiego poziomu uczy się czasu zaprzeszłego?
Standardowo od B1. Na A1 i A2 nie jest potrzebny w ogóle, bo do opowiadania o przeszłości wystarcza Perfekt. Sensownie jest wziąć go dopiero wtedy, gdy Perfekt i szyk zdania podrzędnego są już pewne, bo wtedy sprowadza się do zamiany habe na hatte.