Strona bierna w niemieckim — kiedy Niemcy jej używają

Strona bierna wygląda na temat akademicki, dopóki nie przeczyta się pierwszego niemieckiego pisma z urzędu. Wtedy okazuje się, że połowa zdań w oficjalnym niemieckim jest w stronie biernej — bo urząd nie pisze „my rozpatrzymy pana wniosek", tylko „wniosek zostanie rozpatrzony". Tak samo działają instrukcje obsługi, regulaminy, protokoły i ogłoszenia o pracę.

Do mówienia strona bierna nie jest niezbędna. Do rozumienia niemieckiego pisanego — jest.

Budowa: werden plus imiesłów

Wzór jest jeden: odmieniony werden na drugim miejscu, imiesłów (Partizip II) na końcu zdania. To ta sama ramka zdaniowa, o której pisaliśmy w tekście o szyku zdania.

Zwróć uwagę, co się dzieje z rolami: dopełnienie w bierniku ze zdania czynnego staje się podmiotem w mianowniku. Das Auto było biernikiem, teraz jest mianownikiem. Wykonawca albo znika, albo przenosi się do konstrukcji z von:

Das Auto wird von dem Techniker repariert.

W praktyce wykonawcę podaje się rzadko — właśnie dlatego strona bierna jest w niemieckim tak popularna w tekstach urzędowych. Kto konkretnie rozpatrzy wniosek, nie ma znaczenia; ważne, że zostanie rozpatrzony.

Rozróżnienie na von i durch przydaje się na B2: von wskazuje sprawcę (osobę, instytucję), durch — środek albo przyczynę pośrednią.

• Der Brief wurde von der Chefin unterschrieben. — podpisała szefowa.
• Die Stadt wurde durch das Hochwasser zerstört. — zniszczyła ją powódź.

Czasy strony biernej: odmienia się tylko werden

Imiesłów stoi nieruchomo na końcu, a cały ciężar czasu bierze na siebie werden.

Jedyna rzecz do zapamiętania: w czasach złożonych imiesłów werden brzmi worden, nie geworden. geworden jest wtedy, gdy werden znaczy „stawać się": Er ist Arzt geworden. W stronie biernej zawsze worden.

W praktyce w tekstach spotkasz przede wszystkim wird i wurde. Formy z worden pojawiają się w mowie („Das ist schon gemacht worden"), a wird … werden — prawie wcale, bo brzmi ciężko i zastępuje się je zwykłym wird.

Passiv z czasownikiem modalnym

To jest konstrukcja, którą widuje się na tablicach i w regulaminach częściej niż jakąkolwiek inną formę bierną:

modalny (odmieniony) + imiesłów + werden

• Das Formular muss ausgefüllt werden. — Formularz musi zostać wypełniony.
• Hier darf nicht geparkt werden. — Tu nie wolno parkować.
• Die Rechnung kann online bezahlt werden. — Rachunek można opłacić przez internet.

Drugi przykład pokazuje przy okazji rzecz, która dziwi początkujących: strona bierna bez podmiotu. parken nie ma dopełnienia w bierniku, więc nie ma z czego zrobić podmiotu — a zdanie i tak jest poprawne. To tak zwane unpersönliches Passiv i po polsku odpowiada mu bezosobowe „nie parkuje się". Podobnie: Hier wird nicht geraucht. — Tu się nie pali.

Vorgangspassiv i Zustandspassiv — proces czy skutek

Niemiecki rozróżnia dwie rzeczy, które polski oddaje tym samym zdaniem.

Ta różnica jest naprawdę użyteczna w codziennym życiu. Die Tür wird geöffnet to „drzwi są właśnie otwierane"; die Tür ist geöffnet to „drzwi są otwarte". Pomylenie tych zdań na tabliczce w sklepie prowadzi do stania pod drzwiami.

Kiedy Niemiec używa strony biernej, a kiedy man

Nie każde polskie zdanie bezosobowe tłumaczy się na stronę bierną. W mowie potocznej man jest częstsze i naturalniejsze.

Reguła praktyczna: mówisz — użyj man; piszesz do urzędu albo czytasz instrukcję — spodziewaj się strony biernej. Konstrukcja z man jest o wiele prostsza (odmienia się jak er) i pozwala wyrazić to samo bez żadnej dodatkowej gramatyki.

Trzeci sposób, spotykany w ogłoszeniach i przepisach: sein + zu + bezokolicznik. Das Formular ist vollständig auszufüllen. — Formularz należy wypełnić w całości. Brzmi bardzo urzędowo i właśnie dlatego pojawia się w pismach.

Czego nie da się przełożyć na stronę bierną

Warto znać ograniczenia, bo oszczędzają błędów:

• Czasowniki bez biernika — helfen, danken, gratulieren, folgen — łączą się z celownikiem, więc nie mają czego przesunąć na podmiot. Powstaje wtedy zdanie bezosobowe z zachowanym celownikiem: Ihm wird geholfen. — Pomaga mu się.
• haben, bekommen, kennen, wissen, es gibt — nie tworzą strony biernej w ogóle.
• Czasowniki zwrotne — sich freuen, sich waschen — również nie.

Jeżeli nie masz pewności, czy dane zdanie da się przerobić, sprawdź, czy w wersji czynnej jest dopełnienie w bierniku. Jeśli nie ma, prawdopodobnie strona bierna nie zadziała, a wyjściem jest man.

Trzydzieści sekund praktyki dziennie

Najprostsze ćwiczenie polega na czytaniu tego, co i tak masz pod ręką. Weź dowolne niemieckie pismo — z banku, z ubezpieczalni, z pracy — i podkreśl wszystkie wird, wurde i worden. Potem przy każdym zdaniu odpowiedz sobie: kto to robi? W dziewięciu przypadkach na dziesięć okaże się, że tekst tego nie mówi. To właśnie jest funkcja strony biernej w niemieckim: zdejmuje z wypowiedzi wykonawcę.

Drugie ćwiczenie, na produkcję: weź pięć zdań w stronie czynnej z własnego dnia i obróć każde. Ich schreibe die E-Mail → Die E-Mail wird geschrieben. Pięć minut dziennie przez tydzień wystarczy, żeby konstrukcja przestała wymagać zastanowienia.

W kursie „Zostaje w głowie" strona bierna wchodzi na poziomie B1 i wraca w komplecie na B2 — razem z formami z modalnym i z Zustandspassiv, na przykładach z pism urzędowych i ogłoszeń o pracę. Czasowniki modalne, które w tej konstrukcji stoją z przodu, opisaliśmy osobno w tekście o czasownikach modalnych.

Pytania i odpowiedzi