Czasowniki modalne w niemieckim — sześć słów, cała reszta

Czasowniki modalne to najlepiej zainwestowana godzina nauki na całym poziomie A1. Sześć słów, jedna nieregularność do zapamiętania i nagle potrafisz powiedzieć, że musisz, że możesz, że wolno ci, że chcesz i że chciałbyś — czyli mniej więcej wszystko, co jest potrzebne w urzędzie, u lekarza i w pracy.

Są też pułapką, bo dwa z nich znaczą po polsku prawie to samo („nie muszę" i „nie wolno mi" mają wspólny punkt wyjścia w polskim „nie musisz"), a pomylenie ich zmienia sens zdania na przeciwny.

Sześć czasowników i to, co naprawdę znaczą

Dwie rzeczy, które warto zauważyć od razu. sollen to nie „powinienem" w sensie moralnym, tylko „ktoś mi kazał albo poradził" — powinność przychodzi z zewnątrz. A mögen i möchte to dwa różne narzędzia: mag mówi o upodobaniu, möchte o życzeniu w tej chwili. W kawiarni mówi się ich möchte, nigdy ich will — o tym za moment.

Odmiana: jedna nieregularność zamiast sześciu

Czasowniki modalne odmieniają się według tego samego wzoru i mają dwie cechy wspólne, których nie ma żaden inny czasownik:

• ich i er/sie/es mają identyczną formę i obie bez końcówki.
• W liczbie pojedynczej zmienia się samogłoska tematu (poza sollen).

Liczba mnoga jest całkowicie regularna i równa bezokolicznikowi w formie wir i sie. Jeśli zapamiętasz trzy formy pojedyncze, resztę masz za darmo.

Uwaga na will. To nie jest angielskie „will" i nie tworzy czasu przyszłego. Ich will znaczy „chcę", i to chcę stanowczo. Przyszłość robi się przez werden albo — częściej — samym czasem teraźniejszym z określeniem czasu.

Ramka zdaniowa: bezokolicznik ucieka na koniec

Czasownik modalny stoi na drugim miejscu, a bezokolicznik czasownika głównego zamyka zdanie. Nic pomiędzy nimi nie zmienia tej pozycji, choćby zdanie miało dwadzieścia słów.

• Ich muss morgen früh zum Arzt gehen.
• Wir können dir mit dem Umzug am Wochenende helfen.
• Du darfst hier leider nicht parken.

To jest ta sama ramka zdaniowa, którą opisaliśmy w tekście o szyku zdania. W zdaniu podrzędnym cała grupa idzie na koniec, a modalny ląduje za bezokolicznikiem: …, weil ich morgen früh zum Arzt gehen muss.

Jest jeden przyjemny skrót: przy czasownikach ruchu bezokolicznik można pominąć, jeśli kierunek jest oczywisty. Ich muss nach Hause. — bez gehen, a wszyscy rozumieją. Ich will nach Berlin. Tak mówi się na co dzień.

Pułapka, która zmienia sens: nicht müssen kontra nicht dürfen

To jest miejsce, w którym Polacy mylą się najczęściej, bo polski nie robi tu wyraźnej różnicy.

Zaprzeczeniem müssen w sensie „nie ma potrzeby" jest nicht müssen albo kein… brauchen (Du brauchst nicht zu kommen). Zaprzeczeniem w sensie zakazu jest zawsze nicht dürfen. Powiedzenie Sie müssen hier nicht rauchen do kogoś, kto pali w szpitalu, znaczy „nie ma pan obowiązku tu palić" — komicznie, ale nie o to chodziło.

Ta sama uwaga dotyczy tablic i regulaminów: Hier darf man nicht parken to zakaz parkowania; Hier muss man nicht parken nie znaczy nic sensownego.

Grzeczność: möchten, könnten, dürfte ich

W sklepie, w urzędzie i przy telefonie liczy się forma. Trzy zwroty, które od razu podnoszą rejestr wypowiedzi:

• Ich möchte… zamiast Ich will…. Ich möchte einen Kaffee, bitte. Ich will einen Kaffee brzmi jak żądanie dziecka.
• Könnten Sie…? zamiast Können Sie…?. Könnten Sie mir bitte helfen? — tryb przypuszczający zmiękcza prośbę.
• Dürfte ich…? przy prośbie o pozwolenie. Dürfte ich kurz stören?

Formy könnte, dürfte, müsste, sollte to Konjunktiv II modalnych i są w codziennym niemieckim absolutnie standardowe. sollte warto zapamiętać osobno — to jest „powinienem" w sensie rady: Du solltest mehr schlafen.

Czas przeszły: mów w Präteritum

Modalne to jedyna grupa czasowników, których w mowie nie odmienia się w Perfekt. Mówi się ich konnte, ich musste, ich wollte, ich durfte, ich sollte, ich mochte — formy złożone brzmią sztucznie i praktycznie nie występują.

Zwróć uwagę, że przegłos znika: müssen → musste, können → konnte, dürfen → durfte. Więcej o wyborze między czasami przeszłymi jest w tekście Perfekt czy Präteritum.

Dziesięć zdań, które warto umieć na pamięć

To nie są przykłady gramatyczne, tylko zdania, których naprawdę użyjesz w pierwszym miesiącu w Niemczech:

1. Ich möchte einen Termin vereinbaren. — Chciałbym umówić wizytę.
2. Können Sie das bitte wiederholen? — Może pan powtórzyć?
3. Ich muss noch zur Bank. — Muszę jeszcze do banku.
4. Darf ich hier parken? — Wolno tu parkować?
5. Ich kann noch nicht gut Deutsch. — Nie mówię jeszcze dobrze po niemiecku.
6. Was soll ich mitbringen? — Co mam przynieść?
7. Könnten Sie langsamer sprechen? — Mógłby pan mówić wolniej?
8. Ich wollte fragen, ob… — Chciałem zapytać, czy…
9. Das muss bis Freitag fertig sein. — To musi być gotowe do piątku.
10. Ich mag keinen Fisch. — Nie lubię ryb.

Zdanie piąte pokazuje jeszcze jeden skrót: können bez bezokolicznika znaczy „umieć" i tak mówi się o językach. Ich kann Deutsch, Englisch und ein bisschen Französisch.

W kursie „Zostaje w głowie" czasowniki modalne wchodzą w lekcji 5 i wracają w każdej kolejnej — najpierw dwa (können, müssen), potem komplet w lekcji 8, a ich formy przeszłe na poziomie A2 w lekcji 15. Każde zdanie ma nagranie lektorskie, bo przy modalnych liczy się nie tylko forma, ale i to, gdzie pada akcent.

Pytania i odpowiedzi