Polskie „się" jest jedno. Niemieckie ma dwie formy — mich i mir — i wybór między nimi zależy od tego, czy w zdaniu jest jeszcze jedno dopełnienie. Brzmi to abstrakcyjnie, dopóki nie zobaczy się pary zdań:
- Ich wasche mich. — Myję się.
- Ich wasche mir die Hände. — Myję sobie ręce.
W pierwszym zdaniu myjesz siebie — „siebie" jest dopełnieniem, więc biernik. W drugim myjesz ręce, a sobie tylko robisz — ręce zajmują miejsce biernika, więc „sobie" ląduje w celowniku. Ta jedna zasada wyjaśnia wszystkie przypadki.
Zasada w jednym zdaniu
Jeśli w zdaniu jest inne dopełnienie w bierniku — zaimek zwrotny idzie w celowniku (mir). Jeśli nie ma — w bierniku (mich).
To jest dokładnie ta sama logika, co w polskim „myję się" kontra „myję sobie ręce". Różnica polega na tym, że polski wyraża ją innym słowem („się" / „sobie"), a niemiecki inną formą tego samego zaimka.
Formy
| Osoba | Akkusativ | Dativ |
|---|---|---|
| ich | mich | mir |
| du | dich | dir |
| er/sie/es | sich | sich |
| wir | uns | uns |
| ihr | euch | euch |
| sie/Sie | sich | sich |
Dobra wiadomość: różnica istnieje tylko w pierwszej i drugiej osobie liczby pojedynczej. W pozostałych formach zaimek wygląda tak samo, więc nie trzeba nic rozstrzygać.
Najczęstsze czasowniki zwrotne z biernikiem
| Czasownik | Znaczenie | Przykład |
|---|---|---|
sich freuen | cieszyć się | Ich freue mich. |
sich setzen | siadać | Setz dich! |
sich fühlen | czuć się | Ich fühle mich gut. |
sich beeilen | spieszyć się | Beeil dich! |
sich erinnern | pamiętać, przypominać sobie | Ich erinnere mich an dich. |
sich interessieren | interesować się | Ich interessiere mich für Sport. |
sich treffen | spotykać się | Wir treffen uns um acht. |
sich ausruhen | odpoczywać | Ruh dich aus. |
sich anziehen | ubierać się | Ich ziehe mich an. |
sich verspäten | spóźniać się | Der Zug hat sich verspätet. |
sich bewerben | ubiegać się (o pracę) | Ich bewerbe mich um die Stelle. |
sich entscheiden | decydować się | Ich habe mich entschieden. |
sich ärgern | złościć się | Ärgere dich nicht. |
sich unterhalten | rozmawiać | Wir haben uns lange unterhalten. |
sich vorstellen | przedstawiać się | Darf ich mich vorstellen? |
Ostatni czasownik ma ciekawą właściwość: z celownikiem znaczy co innego — Ich stelle mir das anders vor to „wyobrażam to sobie inaczej". Ta sama forma, dwa znaczenia rozdzielone przypadkiem.
Czasowniki, przy których pojawia się mir
Zwykle dlatego, że w zdaniu jest rzeczownik w bierniku:
- Ich putze mir die Zähne. — myję zęby (komu? sobie; co? zęby)
- Ich kämme mir die Haare. — czeszę włosy
- Ich ziehe mir die Jacke an. — wkładam kurtkę
- Ich habe mir den Arm gebrochen. — złamałem rękę
- Ich kaufe mir ein Auto. — kupuję sobie samochód
- Ich merke mir die Nummer. — zapamiętuję numer
- Kannst du dir das vorstellen? — możesz to sobie wyobrazić?
Zwróć uwagę na czwarty przykład. Po polsku mówimy „złamałem rękę" bez „sobie"; po niemiecku zaimek jest obowiązkowy — bo część ciała występuje z rodzajnikiem określonym, a to zaimek wskazuje, czyja to ręka. To reguła ogólna: przy częściach ciała niemiecki mówi „myję sobie ręce", nie „myję moje ręce".
Pułapka: polskie „się", niemiecki bez „sich"
To najczęstsze źródło błędów, bo intuicja z polskiego podpowiada tu źle.
| Po polsku ze „się" | Po niemiecku bez sich |
|---|---|
| uczyć się | lernen — Ich lerne Deutsch. |
| bawić się | spielen |
| kończyć się | enden, aufhören |
| zaczynać się | anfangen, beginnen |
| zdarzyć się | passieren |
| udać się | gelingen |
| stać się | werden |
| śmiać się | lachen |
| pytać się | fragen |
Odwrotnie też się zdarza — niemiecki ma sich tam, gdzie polski nie ma:
Po niemiecku z sich | Po polsku bez „się" |
|---|---|
| sich erholen | wypoczywać |
| sich verspäten | mieć opóźnienie |
| sich bedanken | podziękować |
| sich beeilen | pospieszyć |
| sich vorbereiten | przygotować |
Nie ma na to reguły — zwrotności trzeba uczyć się razem z czasownikiem, tak jak rodzajnika razem z rzeczownikiem.
Gdzie stoi zaimek w zdaniu
| Sytuacja | Pozycja | Przykład |
|---|---|---|
| zdanie oznajmujące | zaraz po czasowniku | Ich freue mich auf den Urlaub. |
| szyk przestawny | po czasowniku, przed podmiotem-rzeczownikiem | Heute freut sich mein Sohn. |
| pytanie | po podmiocie | Freust du dich? |
| tryb rozkazujący | po czasowniku | Beeil dich! |
| zdanie podrzędne | po podmiocie | …, weil ich mich freue. |
| z modalnym | zaimek zostaje z przodu, bezokolicznik na końcu | Ich muss mich beeilen. |
Ostatni wiersz bywa mylący: mimo że czasownik zwrotny idzie na koniec zdania jako bezokolicznik, zaimek zostaje przy początku — to część ramki zdaniowej opisanej w tekście o szyku zdania.
W czasie przeszłym
Czasowniki zwrotne tworzą Perfekt zawsze z haben, nawet te oznaczające ruch albo zmianę stanu:
- Ich habe mich gefreut.
- Wir haben uns getroffen.
- Der Zug hat sich verspätet.
To wygodne, bo znosi całą decyzję między haben a sein, opisaną w tekście Perfekt czy Präteritum.
Ćwiczenie na tydzień
Weź pięć czynności, które wykonujesz codziennie rano, i powiedz każdą w dwóch wersjach — z biernikiem i z celownikiem:
Ich wasche mich. → Ich wasche mir das Gesicht. Ich ziehe mich an. → Ich ziehe mir die Schuhe an.
Dziesięć zdań dziennie i różnica przestaje wymagać namysłu. To jedna z tych reguł, które w tabeli wyglądają na trudne, a po tygodniu mówienia stają się oczywiste.
W kursie „Zostaje w głowie" czasowniki zwrotne wchodzą w lekcji 20 na poziomie A2, razem ze słownictwem o zdrowiu i codziennej rutynie — czyli dokładnie tam, gdzie pojawiają się najczęściej.
Pytania i odpowiedzi
Kiedy używa się „mich", a kiedy „mir"?
Mich, gdy w zdaniu nie ma innego dopełnienia w bierniku: Ich wasche mich. Mir, gdy takie dopełnienie jest: Ich wasche mir die Hände. Działa to tak samo jak polskie „myję się" kontra „myję sobie ręce".
Które niemieckie czasowniki są zwrotne?
Między innymi sich freuen, sich fühlen, sich setzen, sich beeilen, sich erinnern, sich interessieren, sich treffen, sich bewerben i sich entscheiden. Zwrotności trzeba uczyć się razem z czasownikiem, bo nie pokrywa się ona z polską.
Dlaczego „uczyć się" to po prostu „lernen"?
Bo polska zwrotność nie przekłada się na niemiecką. Lernen, spielen, lachen, anfangen i passieren są w niemieckim niezwrotne, mimo że po polsku mają „się". Odwrotnie zdarza się równie często: sich erholen to po prostu wypoczywać.
Jak powiedzieć po niemiecku „złamałem rękę"?
Ich habe mir den Arm gebrochen. Przy częściach ciała niemiecki używa zaimka zwrotnego w celowniku i rodzajnika określonego, zamiast zaimka dzierżawczego — mówi się dosłownie „złamałem sobie tę rękę", nie „moją rękę".
Z jakim czasownikiem posiłkowym tworzy się Perfekt czasowników zwrotnych?
Zawsze z haben, niezależnie od znaczenia: ich habe mich gefreut, wir haben uns getroffen, der Zug hat sich verspätet. Zwrotność znosi zwykłą decyzję między haben a sein.
Gdzie w zdaniu stoi zaimek zwrotny?
W zdaniu oznajmującym zaraz po czasowniku odmienionym, w pytaniu po podmiocie, w zdaniu podrzędnym po podmiocie. Przy czasowniku modalnym zaimek zostaje z przodu, a bezokolicznik idzie na koniec: Ich muss mich beeilen.