Zdanie względne to konstrukcja, która najszybciej podnosi poziom wypowiedzi. Znam człowieka. On mieszka w Berlinie. brzmi jak ćwiczenie z podręcznika. Znam człowieka, który mieszka w Berlinie. brzmi jak rozmowa — a kosztuje jedną regułę.
Reguła jest w niemieckim wyjątkowo uczciwa: zaimek względny wygląda jak rodzajnik określony (der, die, das), a o jego formie decydują dwie niezależne rzeczy.
Zasada: rodzaj stąd, przypadek stamtąd
To jedno zdanie wyjaśnia całą konstrukcję:
Rodzaj i liczbę zaimek bierze od rzeczownika, do którego się odnosi. Przypadek — od funkcji, jaką pełni w swoim własnym zdaniu.
Popatrz na trzy zdania z tym samym rzeczownikiem:
| Zdanie | Skąd rodzaj | Skąd przypadek |
|---|---|---|
| Der Mann, der dort steht, ist mein Chef. | der Mann — męski | podmiot w swoim zdaniu → Nominativ |
| Der Mann, den ich kenne, ist mein Chef. | der Mann — męski | dopełnienie „kogo znam" → Akkusativ |
| Der Mann, dem ich geholfen habe, ist mein Chef. | der Mann — męski | „komu pomogłem" → Dativ |
Za każdym razem chodzi o tego samego mężczyznę, a zaimek jest inny. Polskie „który" zachowuje się dokładnie tak samo („który stoi", „którego znam", „któremu pomogłem") — więc intuicja z polskiego tu działa i warto z niej korzystać.
Tabela zaimków
| męski | żeński | nijaki | mnoga | |
|---|---|---|---|---|
| Nominativ | der | die | das | die |
| Akkusativ | den | die | das | die |
| Dativ | dem | der | dem | denen |
| Genitiv | dessen | deren | dessen | deren |
Wszystko jest identyczne z rodzajnikiem określonym poza trzema polami: denen w celowniku liczby mnogiej oraz dessen/deren w dopełniaczu. Tylko tych trzech trzeba nauczyć się osobno.
Szyk: czasownik na końcu
Zdanie względne jest zdaniem podrzędnym, więc obowiązuje w nim ta sama zasada, co po weil i dass — odmieniony czasownik zamyka zdanie:
- Das ist der Kollege, der neben mir arbeitet.
- Das ist das Buch, das ich gestern gekauft habe.
- Das sind die Leute, mit denen ich gesprochen habe.
Jeśli szyk zdania podrzędnego nie jest jeszcze odruchem, warto wrócić do tekstu o zdaniach podrzędnych — reguła jest ta sama, zmienia się tylko spójnik.
Zdanie względne stoi bezpośrednio po rzeczowniku, do którego się odnosi. Jeśli w środku zdania głównego, to całe wchodzi między przecinki:
Der Mann, der dort steht, ist mein Chef.
Przyimek przed zaimkiem
Konstrukcja, która wygląda trudno, a jest prosta: jeśli w zdaniu podrzędnym potrzebny jest przyimek, staje on przed zaimkiem, a nie na końcu.
| Po polsku | Po niemiecku |
|---|---|
| kolega, z którym pracuję | der Kollege, mit dem ich arbeite |
| firma, w której pracuję | die Firma, in der ich arbeite |
| ludzie, o których mówiłem | die Leute, über die ich gesprochen habe |
| projekt, nad którym pracujemy | das Projekt, an dem wir arbeiten |
Przypadek narzuca wtedy przyimek, nie funkcja w zdaniu. mit zawsze z celownikiem, więc mit dem. über w znaczeniu „o czymś" z biernikiem, więc über die.
To bardzo dobra wiadomość praktyczna: przy przyimku nie musisz analizować funkcji zaimka — wystarczy, że wiesz, z jakim przypadkiem łączy się dany przyimek.
was zamiast der/die/das
W kilku miejscach używa się zaimka was:
- po
alles,nichts,etwas,vieles,das: - gdy zdanie względne odnosi się do całego poprzedniego zdania:
- po stopniu najwyższym rodzaju nijakiego:
Das ist alles, was ich weiß. — To wszystko, co wiem. Es gibt nichts, was mich stört. — Nie ma nic, co by mi przeszkadzało.
Er kam zu spät, was mich geärgert hat. — Przyszedł za późno, co mnie zdenerwowało.
Das ist das Beste, was mir passieren konnte.
Te trzy przypadki wystarczą — poza nimi używa się zwykłych zaimków.
wo przy miejscach
Przy nazwach miejsc wo jest wygodniejsze i bardzo częste w mowie:
- Die Stadt, wo ich wohne — zamiast in der ich wohne.
- Das Restaurant, wo wir gegessen haben.
Obie wersje są poprawne. Przy nazwach własnych miast i krajów wo jest jedyną możliwością: Berlin, wo ich studiert habe.
Dopełniacz: dessen i deren
Odpowiednik polskiego „którego, której" w znaczeniu posiadania. Wygląda formalnie, ale w mowie występuje normalnie.
- Der Mann, dessen Auto hier steht… — mężczyzna, którego samochód tu stoi
- Die Frau, deren Sohn bei uns arbeitet… — kobieta, której syn u nas pracuje
- Die Kollegen, deren Namen ich vergessen habe… — koledzy, których imiona zapomniałem
Uwaga na jedną rzecz: po dessen/deren rzeczownik stoi bez rodzajnika. Nie dessen das Auto, tylko dessen Auto.
Trzy błędy, które słychać najczęściej
Zaimek wzięty z rodzaju polskiego słowa. Das Mädchen, die dort steht — bo „dziewczyna" jest po polsku rodzaju żeńskiego. Po niemiecku das Mädchen jest rodzaju nijakiego, więc: das Mädchen, das dort steht. Rodzaj bierze się zawsze z niemieckiego rzeczownika.
Przyimek na końcu zdania. Kalka z angielskiego: der Kollege, den ich mit arbeite. Po niemiecku przyimek stoi przed zaimkiem: mit dem ich arbeite.
Pominięcie zaimka. W angielskim można powiedzieć the book I bought. W niemieckim nigdy — zaimek jest obowiązkowy: das Buch, das ich gekauft habe.
Jak to przećwiczyć
Weź pięć rzeczowników z własnego otoczenia i zbuduj z każdym trzy zdania — po jednym na mianownik, biernik i celownik:
- Das ist der Kollege, der mir geholfen hat.
- Das ist der Kollege, den ich gestern getroffen habe.
- Das ist der Kollege, mit dem ich arbeite.
Piętnaście zdań dziennie na głos przez tydzień i wybór zaimka przestaje wymagać myślenia. Odmiana rodzajnika, na której to stoi, jest opisana w tekście o odmianie przymiotnika.
W kursie „Zostaje w głowie" zdania względne wchodzą na poziomie B1 i wracają w każdej kolejnej lekcji, bo bez nich nie da się opisać niczego bardziej złożonego niż pojedynczy fakt.
Pytania i odpowiedzi
Jak tworzy się zdanie względne w niemieckim?
Zaimkiem względnym, który wygląda jak rodzajnik określony. Rodzaj i liczbę bierze on od rzeczownika, do którego się odnosi, a przypadek od funkcji, jaką pełni w swoim własnym zdaniu. Czasownik idzie na koniec zdania względnego, tak jak w każdym zdaniu podrzędnym.
Kiedy używa się „den", a kiedy „dem"?
Den, gdy zaimek jest dopełnieniem w bierniku: der Mann, den ich kenne. Dem, gdy jest dopełnieniem w celowniku: der Mann, dem ich geholfen habe. O przypadku decyduje funkcja w zdaniu względnym, a nie rodzaj rzeczownika.
Co znaczy „dessen" i „deren"?
To zaimki względne w dopełniaczu, odpowiadające polskiemu którego i której w znaczeniu posiadania: der Mann, dessen Auto hier steht, die Frau, deren Sohn bei uns arbeitet. Po nich rzeczownik stoi bez rodzajnika.
Gdzie stoi przyimek w zdaniu względnym?
Przed zaimkiem, nigdy na końcu: der Kollege, mit dem ich arbeite, die Firma, in der ich arbeite. Przypadek narzuca wtedy przyimek, więc nie trzeba analizować funkcji zaimka — wystarczy wiedzieć, z jakim przypadkiem łączy się dany przyimek.
Kiedy używa się „was" zamiast „der, die, das"?
Po alles, nichts, etwas, vieles i das, gdy zdanie względne odnosi się do całego poprzedniego zdania, oraz po stopniu najwyższym rodzaju nijakiego. Na przykład: Das ist alles, was ich weiß albo Er kam zu spät, was mich geärgert hat.
Czy zaimek względny można pominąć, jak w angielskim?
Nie. W angielskim zdanie the book I bought jest poprawne, w niemieckim zaimek jest obowiązkowy: das Buch, das ich gekauft habe. Pominięcie go jest błędem, a nie skrótem potocznym.