Dlaczego rodzajniki są nie do ominięcia
Po polsku rodzaj słychać w samym słowie: „stół” jest męski, „lampa” żeńska, „okno” nijakie — końcówka mówi wszystko. Po niemiecku rodzaj mieszka w osobnym słówku przed rzeczownikiem i nie da się go zgadnąć z wyglądu większości słów.
To nie jest ozdobnik. Od rodzajnika zależą później wszystkie przypadki, wszystkie zaimki i połowa końcówek w zdaniu. Dlatego obowiązuje jedna zasada, którą powtarza każdy germanista:
Ucz się rzeczownika zawsze razem z rodzajnikiem i liczbą mnogą. Nie Bruder, tylko der Bruder, die Brüder. Jedna sekunda więcej przy nauce, rok mniej poprawiania błędów później.
Rodzina
die Eltern (rodzice), die Großeltern (dziadkowie) i die Geschwister (rodzeństwo) nie mają liczby pojedynczej. Nie powiesz ein Geschwister — o jednej osobie mówisz ein Bruder albo eine Schwester.
Dialog — Das Familienfoto
Trzy formy przeczenia, które za chwilę wyjaśnimy: keinen Bruder (rodzaj męski), keine Geschwister (liczba mnoga), Nein (odpowiedź na pytanie). To nie to samo słowo w trzech postaciach — to trzy różne narzędzia.
Rodzajniki der, die, das
Każdy niemiecki rzeczownik ma jeden z trzech rodzajów. Rodzaj gramatyczny nie musi odpowiadać płci ani polskiemu rodzajowi — das Mädchen (dziewczynka) jest rodzaju nijakiego, a die Person (osoba) zawsze żeńskiego, nawet gdy chodzi o mężczyznę.
rodzaj męski
der Vater, der Bruder, der Onkel, der Tag, der Name
rodzaj żeński
die Mutter, die Schwester, die Frau, die Stadt, die Zeit
rodzaj nijaki
das Kind, das Mädchen, das Land, das Foto, das Jahr
Rodzajnik nieokreślony: ein / eine
Gdy mówisz o czymś po raz pierwszy albo nieokreślonym („jakiś brat”), używasz ein lub eine. Uwaga: rodzaj męski i nijaki mają tę samą formę ein.
| Rodzaj | Określony | Nieokreślony | Przeczenie | Przykład |
|---|---|---|---|---|
| męski | der Bruder | ein Bruder | kein Bruder | Ich habe einen Bruder. |
| żeński | die Schwester | eine Schwester | keine Schwester | Ich habe eine Schwester. |
| nijaki | das Kind | ein Kind | kein Kind | Wir haben ein Kind. |
| mnoga | die Kinder | — Kinder | keine Kinder | Wir haben keine Kinder. |
W liczbie mnogiej nie ma rodzajnika nieokreślonego — po prostu go pomijamy: Ich habe Geschwister.
Jak zgadnąć rodzaj: końcówki, które zdradzają
Około 80% rzeczowników da się rozpoznać po końcówce. To nie jest reguła bez wyjątków, ale oszczędza mnóstwo zgadywania.
| Rodzaj | Końcówka lub grupa | Przykłady |
|---|---|---|
| der | -er (wykonawca czynności) | der Lehrer, der Fahrer, der Verkäufer |
| dni, miesiące, pory roku | der Montag, der Mai, der Sommer | |
| pogoda i kierunki | der Regen, der Wind, der Norden | |
| -ling, -ismus, -or | der Frühling, der Tourismus, der Motor | |
| die | -ung | die Wohnung, die Zeitung, die Übung |
| -heit, -keit | die Gesundheit, die Möglichkeit | |
| -schaft, -ei | die Freundschaft, die Bäckerei | |
| -ion, -tät, -ik (słowa obce) | die Nation, die Universität, die Musik | |
| -in (forma żeńska zawodu) | die Lehrerin, die Ärztin, die Studentin | |
| das | -chen, -lein (zdrobnienia) | das Mädchen, das Brötchen, das Häuschen |
| -um, -ment, -ma | das Zentrum, das Dokument, das Thema | |
| czasownik użyty jak rzeczownik | das Essen, das Lernen, das Leben |
Bo -chen to zdrobnienie, a wszystkie zdrobnienia są nijakie — reguła gramatyczna wygrywa z płcią. Tak samo das Fräulein czy das Brötchen (bułeczka od das Brot). Zauważ przy okazji: zdrobnienie zawsze dostaje przegłos, jeśli może (Bruder → Brüderchen).
| Polski | Niemiecki | Problem |
|---|---|---|
| ten samochód (męski) | das Auto | nijaki |
| to dziecko (nijaki) | das Kind | zgadza się — ale to przypadek |
| ta książka (żeński) | das Buch | nijaki |
| ten stół (męski) | der Tisch | zgadza się |
| to miasto (nijaki) | die Stadt | żeński |
| ta dziewczyna (żeński) | das Mädchen | nijaki |
Wniosek: nie tłumacz rodzaju z polskiego. Ucz się go razem ze słowem.
Liczba mnoga — pięć wzorów
W liczbie mnogiej rodzajnik jest zawsze ten sam: die, niezależnie od rodzaju. Zmienia się natomiast samo słowo — na pięć różnych sposobów.
| Wzór | Kiedy | Przykłady |
|---|---|---|
| -e czasem + przegłos |
najczęstszy dla rodzaju męskiego | der Tag → die Tage der Sohn → die Söhne die Stadt → die Städte |
| -er prawie zawsze + przegłos |
krótkie słowa nijakie | das Kind → die Kinder das Buch → die Bücher der Mann → die Männer |
| -(e)n nigdy z przegłosem |
prawie wszystkie rzeczowniki żeńskie | die Frau → die Frauen die Schwester → die Schwestern der Name → die Namen |
| -s | słowa obce, skróty, imiona | das Auto → die Autos das Foto → die Fotos die Oma → die Omas |
| bez końcówki czasem + przegłos |
zakończone na -er, -el, -en | der Lehrer → die Lehrer der Onkel → die Onkel der Vater → die Väter |
Rzeczowniki na -in dostają w liczbie mnogiej -nen: die Lehrerin → die Lehrerinnen, die Ärztin → die Ärztinnen. Nigdy pojedyncze „n”.
Nie da się jej niezawodnie przewidzieć i nikt tego nie robi. Niemcy uczą się liczby mnogiej razem ze słowem — i Ty rób tak samo. Dlatego w słowniczkach tego kursu każde hasło ma podaną liczbę mnogą.
Czasownik haben (mieć)
Drugi po sein najważniejszy czasownik niemieckiego. Też nieregularny, ale tylko w dwóch formach — te dwie warto zapamiętać osobno.
| Osoba | haben | Polski | Przykład |
|---|---|---|---|
| ich | habe | mam | Ich habe eine Schwester. |
| du | hast | masz | Hast du Kinder? |
| er/sie/es | hat | ma | Sie hat zwei Söhne. |
| wir | haben | mamy | Wir haben Zeit. |
| ihr | habt | macie | Habt ihr Geschwister? |
| sie / Sie | haben | mają / pan ma | Haben Sie Kinder? |
Nieregularne są tylko dwie formy zaznaczone na czerwono — brakuje w nich „b”: du hast, er hat (a nie habst, habt).
Po polsku wiek się ma, po niemiecku wiek się jest:
✗ Ich habe 30 Jahre.
✓ Ich bin 30 Jahre alt. lub krócej
✓ Ich bin 30.
Pytanie brzmi: Wie alt bist du? — dosłownie „jak stary jesteś?”
Biernik po haben: skąd einen
W dialogu pojawiło się Hast du einen Bruder? — nie ein Bruder. To pierwszy kontakt z przypadkiem zwanym biernikiem (Akkusativ). Na tym etapie wystarczy jedna obserwacja:
| Rodzaj | Mianownik (kto? co?) | Biernik (kogo? co?) |
|---|---|---|
| męski | ein Bruder | einen Bruder |
| żeński | eine Schwester | eine Schwester |
| nijaki | ein Kind | ein Kind |
| mnoga | — Kinder | — Kinder |
Trzy z czterech form zostają bez zmian. Zapamiętaj tylko: rodzaj męski w bierniku dostaje -en. To samo dotyczy kein → keinen i mein → meinen. Cały system przypadków rozłożymy w lekcji 4.
Mój, twój, jego, jej: mein, dein, sein, ihr
| Osoba | Zaimek | + rodzaj męski / nijaki | + rodzaj żeński / l.mn. |
|---|---|---|---|
| ich | mein- | mein Bruder, mein Kind | meine Schwester, meine Eltern |
| du | dein- | dein Bruder | deine Schwester |
| er / es | sein- | sein Bruder | seine Schwester |
| sie (ona) | ihr- | ihr Bruder | ihre Schwester |
| wir | unser- | unser Bruder | unsere Schwester |
| ihr | euer- | euer Bruder | eure Schwester |
| sie (oni) | ihr- | ihr Bruder | ihre Schwester |
| Sie (pan/pani) | Ihr- | Ihr Bruder | Ihre Schwester |
Zaimek dzierżawczy zachowuje się dokładnie tak jak ein: przed rodzajem żeńskim i liczbą mnogą dostaje -e, w pozostałych przypadkach nic. Jeśli umiesz ein / eine, umiesz też mein / meine.
ihr = jej (jedna kobieta) — Anna und ihr Bruder
ihr = ich (wiele osób) — die Eltern und ihre Kinder
ihr = wy (zaimek osobowy) — Ihr seid nett
Ihr wielką literą = pana/pani — Wie ist Ihre Adresse?
Rozróżnia je pozycja w zdaniu i wielka litera. W praktyce kontekst wystarcza.
Przeczenie: kein czy nicht
Polski ma jedno „nie”. Niemiecki ma dwa narzędzia i mylenie ich to jeden z najczęstszych błędów Polaków przez cały pierwszy rok nauki. Na szczęście podział jest prosty.
| Zdanie twierdzące | Przeczenie | Dlaczego |
|---|---|---|
| Ich habe einen Bruder. | Ich habe keinen Bruder. | rzeczownik z ein |
| Ich habe Geschwister. | Ich habe keine Geschwister. | rzeczownik bez rodzajnika |
| Er ist Lehrer. | Er ist kein Lehrer. | zawód — bez rodzajnika |
| Ich arbeite hier. | Ich arbeite nicht hier. | przeczymy czasownikowi |
| Das ist mein Auto. | Das ist nicht mein Auto. | rzeczownik z mein |
| Die Suppe ist gut. | Die Suppe ist nicht gut. | przeczymy przymiotnikowi |
| Ich komme heute. | Ich komme heute nicht. | samo nicht idzie na koniec |
kein odmienia się identycznie jak
ein i mein — z jednym dodatkiem: ma też liczbę mnogą.
kein Bruder (m.) · keine Schwester (ż.) ·
kein Kind (n.) · keine Kinder (l.mn.)
W bierniku rodzaj męski: keinen Bruder.
Po polsku mówimy „nie mam żadnego brata” — dwa przeczenia w jednym zdaniu
są u nas normą. Po niemiecku to błąd:
✗ Ich habe nicht keinen Bruder.
✓ Ich habe keinen Bruder.
Jedno przeczenie na zdanie — i wystarczy.
Liczby od 20 do 100
Niemiec mówi liczby dwucyfrowe od tyłu: najpierw jedności, potem dziesiątki, sklejone w jedno słowo spójnikiem und.
21 = einundzwanzig — dosłownie „jeden i dwadzieścia”
47 = siebenundvierzig — „siedem i czterdzieści”
99 = neunundneunzig — „dziewięć i dziewięćdziesiąt”
Dlatego Niemcy tak często proszą o powtórzenie numeru telefonu, a przy dyktowaniu numerów konta mówi się cyfra po cyfrze. Nawet dla nich to niewygodne.
| Liczba | Niemiecki | Rozbiór |
|---|---|---|
| 21 | einundzwanzig | ein + und + zwanzig (uwaga: ein, nie eins) |
| 32 | zweiunddreißig | zwei + und + dreißig |
| 45 | fünfundvierzig | fünf + und + vierzig |
| 58 | achtundfünfzig | acht + und + fünfzig |
| 66 | sechsundsechzig | sechs + und + sechzig — raz z „s”, raz bez |
| 77 | siebenundsiebzig | sieben + und + siebzig |
| 100 | (ein)hundert | „ein” zwykle się pomija |
Podawanie wieku
Czytanka
Tekst ciągły o rodzinie — z rodzajnikami, liczbą mnogą, haben i przeczeniem kein w naturalnym otoczeniu. Kliknij zdanie, żeby je usłyszeć.
Die Familie Weber wohnt in Bremen. Die Familie ist groß. Der Vater heißt Thomas und ist Ingenieur. Die Mutter heißt Sabine und ist Ärztin. Sie haben zwei Kinder: einen Sohn und eine Tochter. Rodzina Weber mieszka w Bremie. Rodzina jest duża. Ojciec nazywa się Thomas i jest inżynierem. Matka nazywa się Sabine i jest lekarką. Mają dwoje dzieci: syna i córkę.
Der Sohn heißt Max. Er ist siebzehn Jahre alt. Die Tochter heißt Lena und ist erst neun. Max hat ein Fahrrad, aber Lena hat kein Fahrrad. Sie hat eine Katze. Die Katze heißt Mimi. Syn nazywa się Max. Ma siedemnaście lat. Córka nazywa się Lena i ma dopiero dziewięć. Max ma rower, ale Lena nie ma roweru. Ona ma kota. Kot nazywa się Mimi.
Am Sonntag kommen die Großeltern. Der Opa ist zweiundsiebzig, die Oma ist neunundsechzig. Sie wohnen nicht in Bremen, sie wohnen in Hannover. Der Hund Bello ist auch da. Bello ist kein Hund von Familie Weber. Er ist der Hund von den Nachbarn. W niedzielę przyjeżdżają dziadkowie. Dziadek ma siedemdziesiąt dwa lata, babcia sześćdziesiąt dziewięć. Nie mieszkają w Bremie, mieszkają w Hanowerze. Pies Bello też jest. Bello nie jest psem rodziny Weber. Jest psem sąsiadów.
Die Familie sitzt im Garten. Der Tisch ist groß, die Stühle sind alt. Sabine hat keine Zeit für Arbeit. Heute ist Sonntag und Sonntag ist Familientag. Rodzina siedzi w ogrodzie. Stół jest duży, krzesła są stare. Sabine nie ma czasu na pracę. Dziś jest niedziela, a niedziela to dzień rodzinny.
- Wo wohnt die Familie Weber? — In Bremen.
- Wie viele Kinder haben Thomas und Sabine? — Zwei: einen Sohn und eine Tochter.
- Wie alt ist Lena? — Neun Jahre alt.
- Hat Lena ein Fahrrad? — Nein, sie hat kein Fahrrad. Sie hat eine Katze.
- Wem gehört der Hund Bello? — Den Nachbarn. Er ist kein Hund von Familie Weber.
Nowe słowa z czytanki: der Ingenieur inżynier · das Fahrrad rower · die Katze kot · der Hund pies · der Garten ogród · sitzen siedzieć · erst dopiero · auch też · da tu, obecny · der Familientag dzień rodzinny
Słownictwo lekcji 2
Ćwiczenia podsumowujące
Podsumowanie
Sześć rzeczy do zapamiętania
- Rzeczownik = słowo + rodzajnik + liczba mnoga. Zawsze razem, od pierwszego dnia.
- Końcówka zdradza rodzaj w większości przypadków: -ung, -heit, -in → die; -chen, -um → das; -er (wykonawca) → der.
- haben: du hast, er hat — bez „b”.
- Wiek się „jest”, nie „ma”: Ich bin 30.
- kein przed rzeczownikiem, nicht przy wszystkim innym. Jedno przeczenie na zdanie.
- Liczby dwucyfrowe mówi się od tyłu: einundzwanzig = 21.